هوش مصنوعی و تحول روش های اجتهاد در فقه اسلامی

پژوهش حاضر با هدف تحلیل نقش و تاثیر هوش مصنوعی در تحول روش های اجتهاد در فقه اسلامی نگاشته شده است. در عصر تحول دیجیتال، ورود ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی به حوزه فقه و اجتهاد، پرسش های بنیادینی درباره امکان تحول در روش های استنباط و بهره گیری از این فناوری در فرآیند اجتهاد مطرح ساخته است. این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از روش کتابخانه ای، ابتدا به تبیین ظرفیت های هوش مصنوعی در تحول گردآوری منابع، تحلیل متون، مقایسه آراء فقهی، موضوع شناسی و آموزش اجتهاد می پردازد و سپس تاثیر آن را بر مراحل استنباط احکام شامل فهم نصوص، بررسی ادله، تطبیق قواعد اصولی و استخراج حکم واکاوی می کند. در ادامه، چالش های معرفت شناختی، فقهی، اخلاقی و فنی این تحول را بررسی کرده و محدودیت های هوش مصنوعی در درک مقاصد شریعت، تشخیص مصالح و مفاسد، فهم عرف و فرهنگ و تشخیص اولویت های فقهی را تبیین می نماید. در نهایت، الگوی مطلوب بهره گیری از هوش مصنوعی در اجتهاد با تاکید بر نقش کمکی، حفظ مرجعیت علمی مجتهد و نظارت فقهی بر سامانه های هوشمند ارائه شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که هوش مصنوعی می تواند به عنوان «ابزاری کارآمد» در خدمت پژوهش های فقهی و تسهیل فرآیند اجتهاد قرار گیرد، اما به دلیل فقدان ملکه اجتهاد، ناتوانی در درک مقاصد شریعت و عدم برخورداری از مسئولیت اخلاقی، هرگز نمی تواند جایگزین مجتهد انسانی شود و تحول مطلوب، تحولی ترکیبی و هم افزاست.

کلیدواژه ها:

هوش مصنوعی ، اجتهاد ، تحول روش های اجتهاد ، فقه اسلامی ، استنباط احکام ، سامانه های فقه یار.