جایگاه و ارزش اثباتی ادله هوشمند در تحقق اقناع وجدان قضایی مطالعه ای بر مبنای اینترنت اشیاء هوش مصنوعی و بلاکچین

تحولات فناورانه دهه های اخیر موجب ظهور نوعی نوین از داده ها و اطلاعات شده است که برخلاف ادله سنتی بدون دخالت مستقیم انسان تولید، پردازش و ذخیره می شوند. داده های حاصل از اینترنت اشیاء، خروجی سامانه های هوش مصنوعی و سوابق ثبت شده در بستر بلاکچین از مهم ترین مصادیق این پدیده هستند که در این پژوهش با عنوان ادله هوشمند شناخته می شوند. گسترش استفاده از این فناوری ها در حوزه های اجتماعی و اقتصادی به تدریج زمینه ورود آنها به فرآیندهای قضایی را فراهم ساخته است؛ با این حال، نظام حقوقی ایران هنوز چارچوب منسجم و روشنی برای تعیین ماهیت حقوقی، ارزش اثباتی و نحوه ارزیابی این ادله ارائه نکرده است. این پژوهش با روش توصیفی - تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای، قوانین موضوعه، مبانی فقهی و رویه قضایی، جایگاه ادله هوشمند در نظام اثبات دعوا و نقش آنها در تحقق اقناع وجدان قضایی را بررسی می کند. یافته ها نشان می دهد که ادله هوشمند به عنوان ادله مستقل اثبات دعوا تلقی نمی شوند بلکه با توجه به ظرفیت مفهومی مواد ۱۳۲۱ و ۱۳۲۲ قانون مدنی در قلمرو امارات قضایی قابل تحلیل هستند. ارزش اثباتی این ادله نیز تابع عامل اساسی شامل اصالت و تمامیت، داده، قابلیت اطمینان فنی و میزان قطعیت عرفی است. علاوه بر این، پژوهش تمایز ادله هوشمند از ادله الکترونیکی متعارف را تبیین کرده و چالش های نوظهوری همچون سوگیری الگوریتمی، توضیح ناپذیری سامانه های هوش مصنوعی، ادله جعلی مبتنی بر فناوری دیپ فیک و تعارض میان ادله هوشمند و ادله سنتی را بررسی می کند. در نهایت الگویی چهار مرحله ای برای ارزیابی این ادله در دادگاه های ایران ارائه شده است که نشان می دهد پذیرش ضابطه مند ادله هوشمند می تواند ضمن حفظ اصول دادرسی عادلانه نقش موثری در کشف حقیقت و ارتقای کارآمدی نظام قضایی ایفا کند.

کلیدواژه ها:

ادله هوشمند ، اقناع وجدان قضایی ، هوش مصنوعی ، اینترنت اشیاء ، فناوری دیپ فیک