جرم شناسی بزه دیده با تاکید بر قتل های ناموسی؛ واکاوی خلاهای حمایتی در نظام عدالت کیفری ایران و ارائه راهکارها

قتل های ناموسی از شدیدترین جلوه های خشونت خانوادگی و جنسیتی اند که در آن بزه دیده غالبا نه در فضای عمومی و از سوی بیگانه بلکه در بستر روابط نزدیک خانوادگی و تحت سلطه هنجارهای ناموس محور قربانی می شود. این مقاله با رویکرد جرم شناسی بزه دیده و با تمرکز بر وضعیت بزه دیدگان قتل های ناموسی، در پی واکاوی این مسئله است که چگونه ترکیب عواملی چون جنسیت، سن وابستگی اقتصادی، فقدان شبکه حمایتی، فشارهای خانوادگی و فرهنگی و ضعف مداخله نهادی بزه دیده را در موقعیت آسیب پذیری مضاعف قرار می دهد. بر این اساس، قتل ناموسی نه صرفا به عنوان یک رفتار فردی و ناگهانی بلکه به مثابه نتیجه فرآیندی تدریجی از تهدید، کنترل، خشونت، انزوا و شکست سازوکارهای حمایتی تحلیل می شود. روش پژوهش توصیفی تحلیلی است و با اتکا بر مبانی جرم شناسی، بزه دیده، تحلیل مقررات کیفری ایران و بررسی خلاهای تقنینی، قضایی، اجرایی و اجتماعی تلاش می کند نسبت میان ساختارهای حقوقی و وضعیت واقعی بزه دیدگان را تبیین کند. یافته های پژوهش نشان می دهد که سیاست جنایی ایران در مواجهه با قتل های ناموسی بیش از آنکه پیشگیرانه و بزه دیده محور باشد عمدتا واکنشی و پسینی است. تمرکز بر مجازات پس از وقوع قتل، نقش تعیین کننده اولیای دم، برخی استثنائات قانونی در زمینه قصاص، ضعف قرارهای حمایتی، نبود نظام هشدار سریع، کمبود خانه های امن، آموزش ناکافی ضابطان و قضات و ترس بزه دیدگان از گزارش دهی موجب می شود حمایت موثر پیش از وقوع جنایت تحقق نیابد. نتیجه آن است که بزه دیده حتی در صورت وجود نشانه های آشکار خطر غالبا در همان محیط خشونت زا باقی می ماند. مقاله در پایان پیشنهاد می کند که مقابله موثر با قتل های ناموسی مستلزم اصلاحات هم زمان در سه سطح تقنینی، قضایی - اجرایی و اجتماعی - پیشگیرانه است؛ از جمله شناسایی انگیزه ناموسی به عنوان کیفیت مشدده، تقویت ضمانت اجرای تهدیدهای پیشینی، توسعه قرارهای حفاظتی، ایجاد شعب تخصصی خشونت خانوادگی، گسترش خانه های امن، گزارش دهی محرمانه، آموزش عمومی و توانمندسازی اقتصادی زنان.

کلیدواژه ها:

جرم شناسی ، بزه دیده ، قتل ناموسی ، بزه دیده آسیب پذیر ، نظام عدالت کیفری ایران ، سیاست جنایی حمایتی