آفات زبان و نقش آن در سرنوشت انسان

زبان، باوجود حجم کوچک فیزیکی، در فرهنگ اسلامی بزرگ ترین گناهان را رقم می زند (شیخ بهایی، به نقل از: غفاری، ج۱، ص ۳۸). این عضو ظریف، اگر مهار نشود، به آفتی مهلک تبدیل می گردد که بنیان های اخلاق فردی، آرامش روانی، اعتماد اجتماعی و حتی سرنوشت اخروی انسان را تهدید می کند. مقاله حاضر با هدف شناسایی و تحلیل تاثیر آفات زبان بر اخلاق اسلامی، با روش توصیفی‑تحلیلی و با استناد به آیات قرآن، احادیث معصومان (ع)، حکایات تربیتی و منابع معتبر اخلاقی تدوین شده است. بر اساس یافته ها، مهم ترین آفات زبان عبارتند از: دروغ، سخن چینی، نجوا، افشای راز، غیبت، تهمت، بهتان، انتقاد نابجا، دشنام و ناسزا، اهانت، استهزاء و تمسخر، شماتت، چاپلوسی و ستایش نابجا، دوزبانی، لعن و نفرین، اضلال، نازگویی، بیهوده گویی، منت گذاری، منفی بافی، وعده بدون «ان شاءالله»، بازگو کردن هر شنیده ای، به زبان آوردن کمبودهای زندگی، پاسخ به ندانسته ها، تحمیل بیش از توان و تعارف دروغین (فقیه ایمانی، نقش زبان، ص ۹۳-۹۴؛ قربانی، لغزش های زبان، ص ۵۳). هر یک از این آفات، ریشه در ضعف ایمان، حسادت، کینه، جهل، خودکم بینی، حرص، خشم یا عادت های نادرست فردی و اجتماعی دارد. پیامدهای اخلاقی و دینی آنها بسیار گسترده است: از نابودی اعتماد و دوستی ها، ایجاد دشمنی و کینه، فقر معنوی و مادی، فراموشی، قساوت قلب، تباهی عمر و هتک حرمت ها گرفته تا محرومیت از نماز شب، دوری از رحمت الهی، عدم پذیرش توبه، خشم خداوند و عذاب شدید در قیامت. روایات تاکید می کنند که در قیامت، زبان چنان شکنجه می شود که هیچ عضوی دیگر به آن درجه عذاب نمی بیند، زیرا یک جمله نادرست می تواند باعث خون ریزی، غارت اموال و هتک ناموس بی گناهان شود (فقیه ایمانی، همان، ص ۶۲۷). در مقابل، پیامبر اکرم (ص) شش اصل کلیدی برای نیل به بهشت معرفی می فرمایند: راستگویی، وفای به وعده، امانت داری، کنترل چشم، پاکدامنی و دست کشیدن از آزار مردم با دست و زبان (همان، ص ۹۴). در مجموع، این مقاله نشان می دهد که مراقبت از زبان، نه یک توصیه اخلاقی فرعی، بلکه ستون اصلی سعادت دنیوی و اخروی و اساسی ترین شرط حفظ اخلاق اسلامی در جامعه است.

کلیدواژه ها:

آفات زبان ، اخلاق اسلامی ، دروغ ، تهمت ، سخن چینی ، بهتان ، کنترل زبان