بررسی تطبیقی منظومه های «خسرو و شیرین» نظامی و «ویس و رامین» فخرالدین اسعد گرگانی

ادبیات غنایی فارسی، یکی از غنی ترین حوزه های ادبیات کلاسیک ایران است که منظومه های عاشقانه در آن جایگاهی ممتاز دارند. در میان این آثار، ویس و رامین اثر فخرالدین اسعد گرگانی و خسرو و شیرین اثر نظامی گنجوی از برجسته ترین منظومه هایی هستند که در شکل گیری و تکامل سنت داستان سرایی عاشقانه فارسی نقش اساسی ایفا کرده اند. هرچند میان این دو منظومه از نظر بن مایه داستان، ساختار کلی روایت و برخی عناصر مضمونی شباهت هایی وجود دارد، اما تفاوت های بنیادین آن ها در حوزه های شخصیت پردازی، شیوه روایت، مضامین عاشقانه، سبک زبانی، عناصر بلاغی و جهان بینی، هویت مستقل هر یک از این آثار را آشکار می سازد.پژوهش حاضر با هدف تحلیل تطبیقی این دو منظومه و تبیین مهم ترین وجوه اشتراک و افتراق آن ها انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی با رویکرد مطالعه تطبیقی است و داده های پژوهش بر پایه مطالعه کتابخانه ای، بررسی متون اصلی و بهره گیری از منابع و پژوهش های معتبر حوزه زبان و ادبیات فارسی گردآوری شده اند. در این پژوهش، ساختار روایی، شخصیت پردازی، مضامین عاشقانه، عناصر هنری و بلاغی، ویژگی های سبک شناختی و اندیشه و جهان بینی دو شاعر مورد تحلیل و مقایسه قرار گرفته است.یافته های پژوهش نشان می دهد که ویس و رامین بیش از آنکه اثری اخلاق محور باشد، بازتاب دهنده نگاهی واقع گرایانه و انسان محور به عشق و روابط انسانی است و شخصیت های آن بر پایه احساسات، تجربه های طبیعی و واقعیت های اجتماعی شکل گرفته اند. در مقابل، خسرو و شیرین ضمن بهره گیری از سنت داستانی پیشین، عشق را در چارچوب نظامی اخلاقی، حکمی و کمال گرایانه تفسیر می کند و با تعمیق شخصیت ها، گسترش تصویرپردازی، ارتقای زبان شاعرانه و انسجام بیشتر روایت، مرحله ای نوین از منظومه سرایی غنایی را پدید می آورد.نتایج این پژوهش نشان می دهد که رابطه میان این دو منظومه را نمی توان صرفا در چارچوب تاثیرپذیری ادبی تبیین کرد، بلکه نظامی با بازآفرینی خلاقانه عناصر داستانی، خلق ساختاری منسجم تر، توسعه ظرفیت های زیبایی شناختی زبان فارسی و پیوند دادن عشق با مفاهیم اخلاقی و حکمی، اثری مستقل و نوآورانه آفریده است. از این رو، ویس و رامین را می توان نماینده مرحله تثبیت منظومه عاشقانه فارسی و خسرو و شیرین را نقطه اوج بلوغ هنری، فکری و زیبایی شناختی این سنت ادبی دانست.

کلیدواژه ها:

ویس و رامین ، خسرو و شیرین ، فخرالدین اسعد گرگانی ، نظامی گنجوی ، ادبیات تطبیقی ، ادبیات غنایی.