گذار از ویلایی به برج نشینی در شهرک چشمه؛ پیامدهای کالبدی - اجتماعی دگرگونی بافت یک محله مسکونی

شهرک چشمه در منطقه ۲۲ تهران، نمونه ای عینی از تقابل دو پارادایم شهرسازی معاصر ایران را به نمایش می گذارد. این محله که در دهه ۱۳۵۰ با مشارکت معماران ایتالیایی و در قالب بافتی ویلایی و برنامه ریزی شده شکل گرفت، امروز به یکی از قطب های برج سازی پایتخت تبدیل شده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی - تحلیلی و با تکیه بر منابع اسنادی، کتابخانه ای و مصاحبه های نیمه ساختاریافته، به تبارشناسی شکل گیری این شهرک، بررسی روند تحولات کالبدی آن در دو دهه اخیر، و واکاوی پیامدهای اجتماعی این دگرگونی می پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر مفاهیم «گذار کالبدی»، «بازآفرینی شهری»، «فروش تراکم» و «عدالت فضایی» استوار است که در پژوهش های معاصر شهری ایران (پریزادی و همکاران، ۱۴۰۳؛ مهاجرمیلانی، ۱۳۹۷) و همچنین مطالعات بین المللی (Shayesteh & Steadman, ۲۰۱۶؛ Ehsani, ۲۰۱۳؛ Harvey, ۲۰۰۸) مورد توجه قرار گرفته است. یافته ها حاکی از آن است که شهرک چشمه، روزگاری به دلیل قرارگیری در مسیر بادهای مطبوع شهریار و برخورداری از فضای سبز انبوه، به «تصفیه خانه هوای تهران» شهرت داشت؛ اما اکنون، انبوه برج های مسکونی برآمده از روند شتابان برج سازی و فروش تراکم، نه تنها جریان هوای طبیعی را مسدود کرده، بلکه به محصورشدگی فضایی، کاهش کیفیت زیست، و دگرگونی بنیادین مناسبات اجتماعی مبتنی بر بافت ویلایی انجامیده است. این مقاله می کوشد با روایتی دقیق از این گذار، زمینه را برای تاملی نظری در باب سیاستهای توسعه شهری و پیامدهای نادیدهگرفتن هویت تاریخی محلات فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

شهرک چشمه ، منطقه ۲۲ تهران ، گذار کالبدی ، برج سازی ، بافت ویلایی ، پیامدهای اجتماعی ، عدالت فضایی.