پدیده فرسودگی شغلی معلمان: (Teacher Burnout) شناسایی عوامل سازمانی و راهکارهای پیشگیرانه

فرسودگی شغلی معلمان به عنوان یک سندرم روانشناختی ناشی از استرس مزمن کاری، تهدیدی جدی برای سلامت نظام های آموزشی، کیفیت تدریس و بهره وری دانش آموزان محسوب می شود. شناسایی عوامل سازمانی موثر بر این پدیده و ارائه راهکارهای پیشگیرانه مبتنی بر شواهد، گامی ضروری در راستای حفظ سرمایه انسانی و ارتقای کیفیت تعلیم و تربیت است. این پژوهش با هدف بررسی کاربرد پدیده فرسودگی شغلی معلمان و شناسایی عوامل سازمانی پیش برنده و راهکارهای مقابله ای، به صورت یک مطالعه موردی در شهر تبریز انجام شد. پژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش گردآوری داده ها، توصیفی-تحلیلی از نوع آمیخته (کمی و کیفی) بود. جامعه آماری بخش کمی، دانش آموزان دوره دوم متوسطه نواحی پنج گانه تبریز بودند که با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب شدند. در بخش کیفی نیز با نمونه گیری هدفمند و مصاحبه نیمه ساختاریافته با دانش آموزان، داده ها گردآوری شد تا به اشباع نظری برسد. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه محقق ساخته سنجش نشانه های فرسودگی از دیدگاه دانش آموز و راهنمای مصاحبه بود. یافته های کمی نشان داد از میان ابعاد سه گانه فرسودگی، بعد خستگی عاطفی بارزترین نشانه درک شده از سوی دانش آموزان بود. تحلیل کیفی داده ها منجر به استخراج پنج مضمون اصلی به عنوان عوامل سازمانی موثر شد: بار کاری و اداری فراتر از تدریس، فقدان حمایت و پشتیبانی مدیریتی، فشار سیستم ارزشیابی و تمرکز بر کنکور، کمبود امکانات و منابع آموزشی، و روابط بین فردی ضعیف. درمجموع، نتایج موید نقش محوری و تعیین کننده عوامل سازمانی در شکل گیری یا تشدید فرسودگی شغلی معلمان بود. بر این اساس، راهکارهای پیشگیرانه باید معطوف به اصلاحات ساختاری و تغییر در سطح سازمان و نظام آموزشی، از جمله بازطراحی منطقی حجم کار، تقویت رهبری حمایتی در مدارس، اصلاح نظام ارزیابی، تامین منابع و تقویت فرهنگ سازمانی مثبت باشد. این تغییرات نه تنها به سلامت حرفه ای معلمان کمک می کند، بلکه سرمایه گذاری بنیادینی برای تضمین کیفیت و پایداری آموزشی محسوب می شود.

کلیدواژه ها:

فرسودگی شغلی معلمان ، عوامل سازمانی ، خستگی عاطفی ، مطالعه موردی ، راهکارهای پیشگیرانه ، تبریز