ارزیابی راهکارهای بازآفرینی شهری در محلات حاشیه نشین کرج با تاکید بر ارتقای تاب آوری اجتماعی

این پژوهش با هدف ارزیابی راهکارهای بازآفرینی شهری در محلات حاشیه نشین کرج (اسلام آباد، باغ ستیز و حییم) با تاکید بر ارتقای تاب آوری اجتماعی انجام شده است. فرضیه اصلی آن است که راهکارهای بازآفرینی تدریجی و مشارکتی متناسب با زمینه اجتماعی هر محله، در مقایسه با رویکردهای تخریب - بازسازی و عدم مداخله، تاثیر مثبت بیشتری بر مولفه های تاب آوری اجتماعی (سرمایه اجتماعی، خودکارآمدی جمعی و آگاهی از ریسک) دارد. این پژوهش با روش ترکیبی اکتشافی متوالی انجام شد. در فاز کیفی، ۳۵ مصاحبه نیمه ساختاریافته با ساکنان، مدیران شهری و فعالان اجتماعی انجام گرفت و متن مصاحبه ها با کدگذاری دستی (MAXQDA) و تحلیل با هوش مصنوعی (GPT-۴) بررسی شد. همچنین از روش Q برای شناسایی ذهنیت های پایدار ساکنان استفاده گردید. در فاز کمی، پرسشنامه ای با ۴۸ گویه در میان ۳۸۴ نفر از ساکنان توزیع شد و داده ها با مدل سازی معادلات ساختاری و تحلیل هزینه - اثربخشی مورد تحلیل قرار گرفت. یافته ها نشان داد سه محله دارای «منطق مسلط» متفاوت (قومی - مذهبی، آسیب محور و اقتصادی - معیشتی) هستند. رویکرد تخریب - بازسازی سرمایه اجتماعی را ۴۲ درصد کاهش و رویکرد عدم مداخله خودکارآمدی جمعی را ۴۱ درصد کاهش داده است. در مقابل، بازآفرینی تدریجی - مشارکتی همبستگی مثبت معناداری با تاب آوری اجتماعی داشت (ضرایب بتا بین ۰.۶۴ تا ۰.۸۱). تحلیل هزینه - اثربخشی نشان داد رویکرد پیشنهادی با ۱۰.۲ برابر اثربخشی بیشتر نسبت به رویکرد تخریب - بازسازی، کارآمدترین گزینه است. به ازای هر میلیارد تومان هزینه در رویکرد پیشنهادی، شاخص تاب آوری اجتماعی ۰.۴۲ واحد افزایش می یابد که ۳.۵ برابر رویکردهای سنتی است. این پژوهش موفق شد مدل بومی بازآفرینی مبتنی بر تمایز تیپولوژیک محلات و تاکید بر عدالت توزیعی را ارائه دهد که با بهره گیری از آن می توان تاب آوری اجتماعی را تا ۶۷ درصد (۰.۶۷ R² =) پیش بینی کرد.

کلیدواژه ها:

بازآفرینی شهری ، تاب آوری اجتماعی ، حاشیه نشینی ، سرمایه اجتماعی ، کرج.