واکاوی ابعاد و عوامل موثر بر احساس امنیت در فضاهای عمومی شهری با تاکید بر رویکرد حضورپذیری زنان

زمینه و هدف: امنیت به عنوان یکی از نیازهای بنیادین انسان، نقشی اساسی در کیفیت زندگی فردی و اجتماعی دارد و تجربه آن در فضاهای شهری برای گروه های مختلف یکسان نیست. زنان به دلیل ویژگی های زیستی، نقش های اجتماعی و مسئولیت های چندگانه، رابطه ای متمایز و حساس تر با فضا برقرار می کنند و نیازمند محیط هایی هستند که امکان حضور ایمن، تجربه پذیری و کنترل ذهنی بر فضا را فراهم سازد. ازاین رو، شناسایی عواملی که الگوی حضور زنان و احساس امنیت اجتماعی آنان را در فضاهای عمومی تحت تاثیر قرار می دهند، ضرورتی مهم در برنامه ریزی شهری است. این پژوهش با هدف واکاوی ابعاد و عوامل موثر بر احساس امنیت اجتماعی زنان با تاکید بر رویکرد حضورپذیری فضایی انجام شده است. روش پژوهش: این مطالعه با رویکرد توصیفی–تحلیلی و روش کیفی صورت گرفته و داده ها از طریق مشاهده هدفمند، بررسی منابع نظری و تحلیل محتوای مرتبط با امنیت اجتماعی، جنسیت و حضورپذیری گردآوری شده است. تحلیل داده ها مبتنی بر استخراج الگوهای مفهومی از تجربه زیسته زنان در فضاهای عمومی شهری بوده است. یافته ها: نتایج نشان می دهد که احساس امنیت اجتماعی زنان تحت تاثیر سه دسته عامل کالبدی، اجتماعی و عوامل تلفیقی کالبدی–اجتماعی قرار دارد. در این میان، مولفه های وابسته به حضورپذیری فضایی همچون آشنایی پذیری محیط، خوانایی، قابلیت تجربه پذیری، پیوستگی فضایی و امکان نظارت طبیعی بیشترین نقش را در تقویت ادراک امنیت دارند. همچنین شاخص «آشنایی با محیط» به عنوان موثرترین مولفه حضورپذیری، بیش از سایر عوامل بر کاهش اضطراب محیطی و افزایش حس کنترل زنان بر فضا اثرگذار است. بحث و نتیجه گیری: بحث پژوهش نشان می دهد که امنیت اجتماعی زنان نه تنها به کیفیت های کالبدی وابسته است، بلکه حاصل تعامل پویا میان ساختار فضایی، حضورپذیری، کنش های اجتماعی و تجربه ادراکی کاربران است. حضور فعال و مستمر زنان، نظارت طبیعی، وضوح فضایی و قابلیت پیش بینی محیط، موجب افزایش آسودگی ذهنی و کاهش احساس ناامنی می شود. براساس نتایج، ارتقای احساس امنیت اجتماعی زنان مستلزم طراحی فضاهایی با خوانایی، تجربه پذیری، آشنایی پذیری و امکان نظارت طبیعی است. به کارگیری رویکرد حضورپذیری می تواند زمینه ساز افزایش حضور ایمن و فعال زنان و ایجاد فضاهای شهری پاسخگوتر و ایمن تر شود.

کلیدواژه ها:

امنیت اجتماعی ، زنان ، فضاهای عمومی شهری ، حضورپذیری فضایی ، احساس امنیت