تاثیر تحولات سیاسی و مذهبی بر شکل گیری معماری مساجد در دوره عباسیان: مطالعه موردی الگوی فضایی و تزئینات

دوره عباسیان (۱۳۲-۶۵۶ ه.ق / ۷۵۰-۱۲۵۸ م) نقطه عطفی در تاریخ معماری اسلامی محسوب می شود. این دوره نه تنها شاهد رشد اقتصادی و علمی بی سابقه ای بود، بلکه موجبات تحولات عمیق در ایدئولوژی سیاسی و کلامی حکومت را فراهم آورد. انتقال مرکزیت قدرت از شام به بغداد، شهری کاملا جدید، به معماران فرصت داد تا بیانیه ای بصری از قدرت جدید ارائه دهند. هدف این مقاله تحلیل چگونگی بازتاب این دگرگونی های سیاسی (نیاز به نمایش اقتدار جهانی) و مذهبی (تاکید بر توحید انتزاعی) بر دو عنصر کلیدی معماری مساجد جامع عباسی: الگوی فضایی (به ویژه استقرار ایوان محوری) و نظام تزئینات (گذار به هنر انتزاعی) است. با بررسی مدل های شاخص مانند مسجد جامع سامرا و تحلیل تطبیقی آن با نمونه های منطقه ای مانند مساجد ایران شرقی، این نتیجه حاصل می شود که معماری عباسی با جذب عناصر ساسانی و بین النهرینی، توانست الگویی جدید خلق کند که دوام آن تا دوران های بعدی (سلجوقی و ایلخانی) حفظ شد. لذا این گذار از سادگی و کارکردگرایی مساجد اولیه به شکوه سمبولیک، موید هم افزایی میان حوزه قدرت سیاسی و حوزه تاویل مذهبی در فضاهای مقدس است.

کلیدواژه ها:

معماری عباسی ، تحولات سیاسی ، الگوی فضایی مسجد ، تزئینات انتزاعی ، ایوان محوری ، تاثیرات مذهبی