بررسی منطقی تمثیل با تطبیق بر قیاس فقهی

یکی از علوم مهم در علوم انسانی و شناختی علم منطق می باشد. از زمان تدوین علم منطق و ایجاد چارچوب های منطقی رعایت آن ضوابط از طرف متفکران و دانشمندان علوم انسانی لازم الاجراء می باشد. از ابواب مهم در منطق ابواب ایساغوجی یا باب کلیات خمس می باشد. یکی از باب های مهم و مورد بحث با کلیات خمس، باب تمثیل می باشد. یکی از منابع استنباط احکام فقهی برخی از مذاهب اهل تسنن قیاس یا همان تمثیل منطقی است. حال سوال این است: تمثیل منطقی به چه معنا بوده و چقدر مطابق با قیاس فقهی می باشد؟ بررسی ها نشان داد که تمثیل در چارچوب منطق صوری اساسا یک استدلال غیر یقینی ظنی و استقرایی است که بر اساس صرف شباهت بین دو جزء (اصل و فرع) حکم یکی را به دیگری سرایت می دهد. به همین دلیل تمثیل ساده در تولید معرفت یقینی ناتوان است و صرفا در ردیف صناعات پنج گانه منطق جدل، خطابه و... قرار می گیرد. در مقابل قیاس فقهی تلاشی آگاهانه از سوی اصولیون برای ارتقاء این ساختار ظنی است. اعتبار قیاس فقهی نه بر صرف شباهت صوری بلکه بر کشف و اثبات علت جامع استوار است. علت جامع وجه اشتراکی است که در نظر شارع قانون گذار معیار سرایت حکم از اصل به فرع تلقی می شود.

کلیدواژه ها:

منطق فقه ، تمثیل ، قیاس فقهی ، قیاس منطقی