مدل یکپارچه ارتقاء شفافیت و پاسخگویی در دولت های دیجیتال از رهگذر داده باز و هوش مصنوعی توضیح پذیر

گسترش دولت های دیجیتال در دهه اخیر فرصت های قابل توجهی برای افزایش شفافیت و پاسخگویی فراهم کرده است، اما پیچیدگی فزاینده سامانه های داده محور و الگوریتم های هوش مصنوعی برای فرآیندهای تصمیم سازی مبتنی بر داده و هوش مصنوعی شکل تازه ای از ابهام و عدم شفافیت را به همراه آورده است. پژوهش های موجود عمدتا یا بر «داده باز» متمرکز بوده اند یا بر «هوش مصنوعی توضیح پذیر» در حالی که پیوند نظام مند این دو حوزه برای ارتقای واقعی پاسخگویی نهادی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این مقاله با معرفی مدل یکپارچه ارتقای شفافیت و پاسخگویی در دولت های دیجیتال از رهگذر داده باز و هوش مصنوعی توضیح پذیر، چارچوبی نوین برای مواجهه با این چالش ها ارائه می دهد. این مدل با تلفیق رویکردهای داده باز بستر تصمیم گیری های آگاهانه تر، قابل فهم تر و قابل اعتمادتر در ساختارهای دولتی فراهم می آورد. چارچوب پیشنهادی شامل پنج لایه اصلی است: زیرساخت داده باز، پردازش هوشمند، توضیح پذیری الگوریتمی، سازوکارهای پاسخگویی نهادی و پیامدهای شهروندی. این چارچوب می تواند به عنوان راهنمای عملی برای سیاست گذاران، مدیران دولتی و طراحان سامانه های هوشمند به کار گرفته شود و نتایج مقاله مبنایی مفهومی برای توسعه سیاست ها، استانداردها و سامانه های هوشمند پاسخگو در بخش عمومی فراهم سازد. پیامدهای نظری و سیاستی مقاله نشان می دهد که ترکیب XAI و Open Data می تواند بنیادی برای بازسازی و ارتقای اعتماد عمومی، افزایش پاسخگویی، کاهش عدم شفافیت الگوریتمی و بهبود کیفیت نظارت شهروندان بر تصمیمات مبتنی بر هوش مصنوعی در دولت های دیجیتال فراهم کند. کلیت مدل پیشنهادی بر پنج لایه کلیدی استوار است: ۱. لایه زیرساخت و زمینه (Contextual & Enabling Layer): تاکید بر بلوغ دولت دیجیتال، ظرفیت سازمانی و مهارت کارکنان دولت و حکمرانی داده به عنوان پیش نیازهای اساسی. ۲. لایه ورودی (Input Layer): تمرکز بر داده باز با کیفیت و داده های آماده شده برای هوش مصنوعی. ۳. لایه پردازش و هوش تصمیم یار (Processing & AI Layer): استفاده از XAI با رعایت اصول اخلاق هوش مصنوعی برای تحلیل شفاف داده ها. ۴. لایه خروجی (Output Layer): تولید تصمیمات و گزارش های قابل فهم و مستند. ۵. لایه پیامدها و مشروعیت (Trust & Legitimacy Layer): هدف گذاری نهایی برای ارتقای اعتماد عمومی و دولت دیجیتال.

کلیدواژه ها:

داده باز ، هوش مصنوعی توضیح پذیر ، شفافیت و پاسخگویی ، بلوغ دولت دیجیتال ، حکمرانی داده ، اصول اخلاقی هوش مصنوعی