بررسی موانع ارتقای کیفیت آموزش در نظام آموزش و پرورش و ارائه راهکارهای موثر

پژوهش حاضر با هدف بررسی موانع ارتقای کیفیت آموزش در نظام آموزش و پرورش ایران و ارائه راهکارهای موثر انجام شده است. کیفیت آموزش به عنوان یکی از مولفه های اساسی توسعه پایدار، نیازمند شناسایی دقیق موانع در سطوح مختلف (خرد، میانی و کلان) و ارائه راهکارهای عملی و بومی است. نظام آموزشی ایران با وجود سرمایه گذاری های گسترده، همچنان با چالش های جدی و چندوجهی در مسیر ارتقای کیفیت مواجه است که ریشه در ساختار، مدیریت، منابع انسانی، اقتصاد، فرهنگ، برنامه درسی و فناوری دارد. این پژوهش با رویکرد آمیخته (کیفی-کمی) و طرح متوالی اکتشافی انجام شده است. در بخش کیفی، ۳۵ نفر از معلمان، مدیران، کارشناسان و متخصصان از طریق مصاحبه های نیمه ساختاریافته عمیق مشارکت داشتند و داده ها با تحلیل محتوای استقرایی در نرم افزار MAXQDA تحلیل شدند. در بخش کمی، ۳۸۴ معلم و مدیر با روش نمونه گیری طبقه ای تصادفی انتخاب شدند و داده ها با پرسشنامه محقق ساخته ۴۰ گویه ای و روش های آماری شامل تی مستقل، تحلیل واریانس، تحلیل عاملی تاییدی و تحلیل مسیر با نرم افزارهای SPSS و AMOS تحلیل شدند. یافته ها به شناسایی ۶ بعد اصلی و ۲۴ مولفه فرعی انجامید: موانع ساختاری-مدیریتی (تمرکزگرایی، بوروکراسی، نبود استقلال مدارس)، موانع انسانی-معلمی (کمبود معلم متخصص، ضعف تربیت معلم، فرسودگی شغلی)، موانع مالی-اقتصادی (کمبود اعتبارات، نابرابری در توزیع منابع)، موانع فرهنگی-اجتماعی (نگاه سنتی، کاهش جایگاه معلم، نابرابری آموزشی)، موانع برنامه درسی-آموزشی (محتوای غیرجذاب، روش های سنتی، ارزشیابی نامناسب) و موانع فناوری-زیرساختی (کمبود زیرساخت، ضعف سواد دیجیتال). نتایج کمی نشان داد موانع ساختاری-مدیریتی با میانگین ۴/۵۶ و موانع مالی-اقتصادی با میانگین ۴/۴۸ مهم ترین موانع هستند و موانع فناوری-زیرساختی با میانگین ۳/۸۷ کمترین اولویت را دارند. تحلیل مسیر نشان داد موانع ساختاری-مدیریتی با ضریب ۴۲/۰ بیشترین تاثیر مستقیم و غیرمستقیم را بر کیفیت آموزش دارند. راهکارهای موثر شامل اصلاح ساختار مدیریتی و تمرکززدایی، تامین منابع مالی پایدار و عادلانه، توانمندسازی معلمان، بازنگری در محتوای کتب درسی، توسعه زیرساخت های فناوری و تقویت مشارکت خانواده است. در نهایت، مدل مفهومی سه سطحی (خرد، میانی و کلان) برای ارتقای کیفیت آموزش ارائه شد که بر رویکرد نظام مند، مشارکتی و مبتنی بر شواهد تاکید دارد. این مدل می تواند مبنایی برای تدوین سیاست ها و برنامه های عملیاتی در جهت ارتقای کیفیت آموزش و تحقق اهداف سند تحول بنیادین قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

کیفیت آموزش ، موانع ارتقای کیفیت ، آموزش و پرورش ، راهکارهای موثر ، نظام آموزشی ایران