تحلیل و ارزیابی شاخص های ریخت شناسی شهری محلات قدیمی از منظر توسعه پایدار (نمونه مطالعاتی: محلات کبابیان و کلپا شهر همدان)

مقدمه: امروزه ریخت شناسی برخی شهرهای ایران برحسب رشد شتابان شهرنشینی، به سرعت شکل گرفته و موضوع ریخت شناسی پایدار شهری نادیده گرفته شده است. از طرفی رشد شهرها در قرن حاضر و موضوع ایجاد شهرهای جدید در نیم قرن گذشته به عنوان یک ضرورت در جهت سرریز جمعیت شهری به منظور تمرکززدایی جمعیت و اشتغال در جهان و از جمله در کشور ایران مطرح و اجرا شده است. در واقع ریخت شناسی شهری یکی از مهم ترین رویکردهای کالبدی به شهرها بوده است که اساس مطالعات آن، بررسی تغییرات کالبدی مصنوع شهر در بعد زمان که منجر به شکل گیری تدریجی و ایجاد لایه های توسعه ساختار شهر شده می باشد. پژوهش حاضر به تحلیل و ارزیابی شاخص های ریخت شناسی شهری محلات قدیمی شهر همدان از منظر توسعه پایدار (محلات کلپا و کبابیان) پرداخته است.مواد و روش ها: این پژوهش از نوع پژوهش های کاربردی بوده و به لحاظ روش، توصیفی-تحلیلی می باشد. شاخص های ریخت شناسی شهری هم راستا با توسعه پایدار به صورت کتابخانه ای از پیشینه پژوهش استخراج گردید. ازآنجایی که مدل به کار گرفته شده، الگوریتم جنگل های تصادفی می باشد یکسری نقاط تست و آموزشی نیز در این راستا تدوین گردید. در این تحقیق ابتدا لایه و تصاویر مختلف از سازمان و سایت ها اخذ و وارد نرم افزار ArcMap شد. به منظور تجزیه وتحلیل داده ها از ۱۵ شاخص و لایه مختلف شامل دسترسی به راه های ارتباطی، دسترسی به حمل ونقل، دسترسی به مراکز آموزشی، دسترسی به مراکز تجاری، دسترسی به مراکز بهداشتی، عمر بنا، مصالح ساختمانی استفاده شده، شاخص پوشش گیاهی، دمای سطح زمین، شاخص فرکتال، وضعیت بافت، عرض معابر، تراکم جمعیت، تراکم ساختمانی و ضریب دید به آسمان که از شاخص های ریخت شناسی پایدار هستند با استفاده از الگوریتم جنگل های تصادفی انجام گرفت.نتایج و بحث: بر اساس یافته های دو محله کلپا و کبابیان، مشخص گردید میزان پوشش گیاهی در هر دو محله کمتر از سرانه استاندارد می باشد و باید به این موضوع توجه شود. همچنین تراکم ساختمانی و تراکم جمعیت در هر دو محله بالاست. دسترسی به مراکز حمل ونقلی تا حدی کم است و بیشتر تمرکز حمل ونقل در قسمت شمال شهر همدان می باشد. وضعیت مصالح استفاده شده و عمر بنا در این دو محله بسیار نامناسب و در وضعیت ناپایداری قرار دارد. به طورکلی می توان گفت، بافت جدید و برنامه ریزی شده که عموما بعد از انقلاب اسلامی ساخته شده اند و قیمت زمین و مسکن در آن ها بالا می باشد، در وضعیت پایدار و نیمه پایدار می باشد. از ویژگی این بافت، می توان به تفکیک منظم و درشت دانه، شبکه معابر سلسله مراتب دار، توجه به سرانه فضای سبز با ساختمان های نوساز و با مصالح باکیفیت اشاره کرد. همچنین، بافت قدیم و غیر برنامه ریزی شده که ریز خانگی، تفکیک نامنظم، عدم توجه به سلسله مراتب دسترسی و بدون فضای سبز ویژگی کالبدی آن ها می باشد در وضعیت ناپایدار قرار گرفته اند. علاوه بر این، قیمت زمین و مسکن در این محلات پایین تر از مناطق دیگر می باشد.نتیجه گیری: نتایج این پژوهش نشان داد باوجود بافت قدیمی هر دو محله، محله کلپا در اکثر شاخص های پژوهش نسبت به محله کبابیان بافت نسبتا جدیدتری داشته است که نشان می دهد در سال های اخیر دستخوش تغییر بوده است. دلایل چنین امری را می توان به عناصر اقتصادی، جغرافیایی و اجتماعی نسبت داد؛ بنابراین می توان عنوان داشت از زمان قبل از انقلاب ایران روند تغییر سریع تغییر ساختارهای اقتصادی، اجتماعی شهر بر ریخت شهری متاثر شده است و امروزه با آهنگی سریع تر رو به توسعه است. همین امر به نامتقارن شدن محلات شهری انجامید.

کلیدواژه ها:

ریخت شناسی ، محلات قدیمی ، توسعه پایدار ، شهر همدان