فراتحلیل پژوهش های معطوف به مداخلات صورت گرفته در بافت پیرامون حرم های زیارتی

پیشینه و اهداف: بافت های پیرامون حرم های زیارتی، به خاطر اقدامات و مداخلات صورت گرفته در تامین نیازهای پشتیبان زائر، مسائل گوناگون و نارسایی های فراگیری در انواع مقیاس ها را به دنبال داشته اند که بخشی از ناکارآمدی آنها در بافت های میراثی فرهنگی زیارتی مشهود است؛ از یک سو، کارکرد زیارتی اماکن متبرکه عمدتا مشوق و محرک توسعه مناطق خدماتی و پشتیبان پیرامون آنها با محوریت خدمات رسانی به زائران و گردشگران می شود، درنتیجه از نظر اندیشمندان یک توسعه چندوجهی در سه مقیاس کلان، میانی، و خرد در بافت شهرهای زیارتی موضوعیت می یابد؛ دراین صورت، مداخله به منظور توسعه در بافت پیرامون حرم های زیارتی می تواند به یکی از ابتکارات مهم دولت ها تبدیل شود و حرم زیارتی به تدریج به یک کانون اجتماعی معنوی مهم در مقیاس منطقه ای و فرا محلی، تغییر کند. از سویی دیگر، تحولات فرهنگی اجتماعی در قرن ۲۰ و ۲۱، مانند توسعه گردشگری و حمل ونقل انبوه، کناره گیری دین از سیاست و اجتماع، و تجاری سازی و جهانی شدن جوامع، زمینه درهم تنیدگی مرزهای بین گردشگری و زیارت در بسیاری از وجوه را فراهم آورده و می آورد. هرچند التقاط این دو مفهوم، بسته به زمینه، می تواند تبعات مختلفی برای شهر و مقصد زیارتی ایجاد کند، اما نتیجه نهایی گردشگرمحوری اماکن مذهبی، هم پوشانی فضای مذهبی و گردشگری است که از منظر صاحب نظران به «دوگانگی مکان» می انجامد. بااین حال، هم گرایی فضای زیارتی/ دینی و گردشگری / غیردینی، به نوعی بر پیچیدگی در شیوه های مدیریت مکان های مقدس به ویژه در مورد نگهداشت، تفسیر، و معنای مکان های مقدس می افزاید، تاآنجاکه محققان مهم ترین چالش مدیریت شهرهای زیارتی در میراث مذهبی را دستیابی به سازگاری در رویکرد بین دو دیدگاه دینی و غیردینی می دانند؛ از این رو توجه به منظر معنوی شهرهای زیارتی و مواجهه متاملانه در نحوه توسعه و متعاقبا مدیریت چنین بافت هایی ضرورت دارد. باوجود پژوهش های متعدد و متنوع از منظر رشته ها و رویکردهای نظری در خصوص مداخلات صورت پذیرفته در بافت پیرامون حرم های زیارتی ، تا کنون پژوهشگران کمتر به صورت بندی ابعاد و پیامدهای این گونه مداخلات برآمده از پژوهش های انجام یافته، پرداخته اند. در این مقاله با بررسی نظام مند پژوهش های انجام شده در مورد مداخلات در بافت پیرامون حرم های زیارتی، ابعاد و پیامدهای این گونه مداخلات صورت بندی و مطالعه می شود.مواد و روش ها: در این پژوهش از رویکرد کیفی و تکنیک مرور نظام مند مبتنی بر پروتکل پیشنهادی فینک و راهبرد تحلیل محتوا و استدلال منطقی در راستای تجزیه وتحلیل داده ها، بهره گرفته شده است. بدین منظور ۷۱ پژوهش فارسی و انگلیسی زبان در بازه زمانی سال های ۱۳۷۶ تا ۱۴۰۰۱ش / ۱۹۹۷تا ۲۰۲۲م به طور ساختاری و محتوایی بررسی شدند. جستجوی پژوهش های انگلیسی در پایگاه استنادی وب آو ساینس و جستجوی پژوهش های فارسی در پایگاه های استنادی ایرانداک، نورمگز، و مگیران در بازه زمانی از سال ۱۳۷۶ تا ۱۴۰۰۱ش / ۱۹۹۷ تا ۲۰۲۲م انجام شده است. در گام نخست و با استفاده از عبارات جستجو نظیر مداخلات شهری، مرمت شهری، بهسازی شهری، بازآفرینی شهری، حفاظت شهری، باززنده سازی شهری، بازسازی شهری، توسعه شهری، و نوسازی شهری به همراه کلید ترکیبی «+» و واژه زیارت، ۱۵۰۰ پژوهش فارسی و ۱۴۶ پژوهش انگلیسی استخراج و بر اساس عنوان و چکیده شان بررسی شدند و از بین آنها پژوهش های تکراری، داوری نشده، و نمایه شده به زبانی غیر از زبان های انگلیسی و فارسی حذف شده اند. در ادامه چکیده همه پژوهش های باقی مانده مجددا بررسی و ۱۰۶ مطالعه فارسی زبان و ۶۲ مطالعه انگلیسی زبان انتخاب شدند. پژوهش های متمرکز بر مقیاس واحد معماری حرم های زیارتی و مطالعات مرتبط با سایت های طبیعی مقدس (نظیر مناظر مقدس حفاظت شده مانند کوه، جنگل، و آتشفشان که دارای عنصر حرم زیارتی نیستند) خارج از هدف مرور حاضر قرار داده شدند. در ادامه، متن کامل پژوهش های منتخب به منظور پاسخ گویی به پرسش پژوهش استخراج شدند و با انتخاب ۴۷ مطالعه نهایی، سایر پژوهش ها شامل ۱۲۱ مطالعه حذف شدند. در ادامه، جزئیات اطلاعات ساختاری و محتوایی پژوهش های منتخب به منظور دسته بندی و تلخیص اطلاعات، استخراج شدند و زمینه تحلیل آنها در راستای پاسخ به پرسش تحقیق فراهم شد.نتایج و جمع بندی: یافته های این پژوهش، مبتنی بر مرور مطالعات معطوف به تجارب عملی و اقدامات اجرایی در بافت پیرامون حرم های زیارتی نشان می دهد که عمده مداخلات صورت پذیرفته در بافت پیرامون حرم های زیارتی، با ضعف در بنیان های نظری و ملاک عمل مشخص، قوانین مصوب ناکافی منطبق با ارزش های ملموس و ناملموس بافت، و نبود توجه کافی به احکام دینی و مذهبی در زمینه حرم های زیارتی، انجام گرفته است. این مداخلات، پیامدهای مسئله داری را بر بافت های مذکور وارد کرده است که در نه کلان دسته با نطر به ابعاد اقتصادی، فضایی، کالبدی، اجتماعی، ادراکی، سیاسی نهادی، منظرین، عملکردی، و زیست محیطی قابل صورت بندی اند. در این میان ابعاد فضایی، کالبدی، اجتماعی، اقتصادی پرشمارترین پیامدهای مسئله دار مداخلات بودند و بیشترین تمرکز مطالعات را در پژوهش های بررسی شده داشتند و به ابعاد سیاسی نهادی، ادراکی، منظرین، عملکردی، و زیست محیطی کمتر پرداخته شده است. نتایج این مقاله نشان دهنده اهمیت اتخاذ نگاه جامع الابعاد در سطح نظر و عمل مداخله در این گونه بافت ها و تاثیر متقابل ابعاد مذکور نیز هست.

کلیدواژه ها:

زیارت ، حرم های زیارتی ، مداخلات شهری ، بافت پیرامون حرم های زیارتی ، فراتحلیل