گونه های معماری طنبی در برهم سنجی مطالعات دانشوران و متون تاریخی، مطالعه موردی: شهر یزد

اهداف و پیشینه: طنبی در قرون میانه، از حیث فضایی، در بناهای مختلف ایران بسیار مشهود و جزء فضاهای اصلی این ساختمان ها و از حیث واژگانی، در متون تاریخی یزد، برای گونه های متفاوت معماری پرتکرار بوده است. هدف در این مقاله بررسی کیفیت و گونه های فضایی طنبی در متون تاریخی و منابع موجود یزد است. با توجه به کمبود گونه های طنبی در جاهای دیگر ایران و تعدد اشارات به طنبی در متون تاریخی یزد و کمبود پژوهش در خصوص گونه های طنبی، و اینکه، تا به امروز در هیچ تحقیقی به طور جداگانه به موضوع گونه های موجود و تاریخی طنبی و تحلیل معماری اش در یزد پرداخته نشده است، در مقاله حاضر به اهمیت و گونه های طنبی در معماری یزد و ویژگی ها و تحولات معنایی و کالبدی آن توجه و با ترکیبی از روش های تحلیلی تاریخی و تکیه بر مطالعات کتابخانه ای اسنادی، به شناخت گونه های طنبی در متون تاریخی پرداخته و چگونگی معماری و تحولات کالبدی طنبی تحلیل می شود. در پیشینه این تحقیق، دسته بندی ویژگی های معماری ایلخانی، معماری آل مظفر یزد و میبد و اردکان و تاثیر طنبی بر آن، مقایسه تطبیقی ایوان در خانه های مظفری و صفوی، بررسی شده و طراحی معماری خانه های تاریخی و معاصر، طنبی و الگوهای آن در خانه های یرخی شهرهای دیگر، و گونه شناسی مساجد بر اساس این فضا مورد توجه است. در کتاب گلگشت در شعر و اندیشه حافظ، فضای طنبی با توجه به متن شعر تحلیل می شود.مواد و روش ها: در پژوهش حاضر با رویکرد تاریخی تحلیلی، به تبیین جایگاه گونه های معماری طنبی پرداخته و در ابتدا گونه های طنبی در متون تاریخی بررسی و سپس از طنبی های باقی مانده، ویژگی های معماری آن شرح داده، و درنهایت سیر تحول طنبی در ساختمان های موجود کنکاش شده است. این پژوهش شامل دو مرحله است. اول اطلاعات تاریخی محلی لازم از متون تاریخی یزد گردآوری شده است. دلیل انتخاب این آثار علاوه بر دارا بودن همه ویژگی های کلی تاریخ نگاری محلی، توجه اصلی نویسندگان تاریخ های محلی به بناهای یزد و سازندگان آنها بوده است. در مرحله بررسی واژگان طنبی، علاوه بر برخی از آن متون تاریخی، از مراجع و فرهنگ نامه های فارسی نیز استفاد شده است. این پژوهش معطوف به همه بناها و شامل بررسی طنبی بناهای عرصه های عمومی و خصوصی است. در مرحله بعد برای انطباق داده های کتابخانه ای و مطالعات میدانی، اطلاعات لازم از طریق بررسی های میدانی جمع آوری شده، و در پایان تجزیه وتحلیل نهایی انجام شده است.نتایج و جمع بندی: در متون تاریخی یزد به فضای طنبی درون مساجد، مدارس، مزارها، خانه ها، باغ ها، خانقاه ها، و دیوان خانه ها اشاره شده و بیشترین فراوانی نمونه های تاریخی متعلق به فضاهای مسکونی است. انطباق آرایه های موجود ازقبیل گچ بری، تنگ بری، جامخانه، گل بری، نغول کاری و مشبک های گچی، و کاشی کاری با متون تاریخی همگی دلایلی بر نفیسی فضای طنبی در این دوران هستند. در تحلیل طنبی پیوستگی های این واژه با مفاهیمی چون «شاه نشین»، «باد و بادگیر»، «نور و روشنایی» و «هنجه» مشخص می شود. در سیر تحول طنبی، این واژه را در قرون میانی «طزر» نامیده و به اشتباه به «طرز» و «طرر» می نگاشته اند. واژه طزر تحول یافته «تزر» و برگرفته از واژه اصیل «تچر» است. اطلاق «شاه نشین» برای این فضا نیز برگرفته از کاخ تچر در تخت جمشید است. بر اساس متون تاریخی، همراه با تحول واژه، عملکرد فضایی نیز در مناطق مرکزی ایران متحول شده است، واژه تچر، که برای فضای زمستان نشین به کار می رفته، در دوران اسلامی به فضای تابستان نشین برای واژه تزر تغییر کرده است. این تحولات باعث شده در برخی متون تاریخی، حتی فضاهایی مانند تابخانه که در تخالف با طنبی بوده اند، دارای یک اشتراک معانی باشند. با غور در تعاریف طنبی معلوم گردید که فضای طنبی در تاریخ معماری ایران متنوع و یگانه مفهوم مشترک همان شاه نشین بودن فضاست. طنبی مسجد جامع یزد به خاطر نیازهای معماری و نیارشی ایجاد شده و بر بناهای دیگر تاثیر گذارده است. طنبی خانه آل مظفر، فضایی شاه نشین است که در دوران بعد با تالار و بادگیر جانشین می شود، ولی تاثیرکارکردی آن برای همیشه در خانه ها باقی می ماند. طنبی باغ های آل مظفر، چه به صورت شاه نشین درگاه ورودی و چه به صورت چهارصفه (کوشک) درون باغ، به منزله سلف باغ های تیموری و صفوی، در دوران بعد به انحای مختلف تکرار می شود.

کلیدواژه ها:

طنبی ، یزد ، گونه شناسی ، متون تاریخی ، معماری