مدیریت درآمدهای نفتی و تورم در ایران: تحلیل تجربه شوک نفتی دهه ۵۰ شمسی و دلالت های آن بر اقتصاد جمهوری اسلامی ایران

اقتصاد ایران در دهه های گذشته همواره با وابستگی قابل توجهی به درآمدهای نفتی همراه بوده است؛ ویژگی ای که تاثیر مهمی بر ثبات اقتصاد کلان کشور داشته است. یکی از مهم ترین نمونه های تاریخی پیامدهای این وابستگی، شوک نفتی دهه ۱۳۵۰ شمسی است؛ دوره ای که افزایش شدید قیمت جهانی نفت موجب رشد بی سابقه درآمدهای نفتی ایران شد. این افزایش درآمد در ابتدا به گسترش سریع هزینه های دولت و رونق نسبی فعالیت های اقتصادی انجامید، اما به دلیل نبود سازوکارهای نهادی کارآمد برای مدیریت این منابع، به رشد نقدینگی، افزایش تقاضای کل و در نهایت تشدید فشارهای تورمی منجر شد. پژوهش حاضر بررسی می کند که چگونه افزایش ناگهانی درآمدهای نفتی در دهه ۱۳۵۰ به تورم و عدم تعادل های ساختاری در اقتصاد ایران انجامید. این مطالعه با استفاده از رویکرد تاریخی–تحلیلی در چارچوب اقتصاد سیاسی انجام شده و از داده های کمی مانند درآمدهای نفتی، مخارج دولت، رشد نقدینگی، تولید ناخالص داخلی و نرخ تورم، در کنار منابع کیفی همچون اسناد تاریخی و گزارش های اقتصادی بهره گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بخش قابل توجهی از درآمدهای نفتی به گسترش هزینه های دولتی، واردات گسترده و فعالیت های غیرمولد اختصاص یافت، در حالی که سرمایه گذاری در ظرفیت های تولیدی داخلی محدود باقی ماند. این وضعیت موجب افزایش شکاف میان تقاضای کل و عرضه داخلی و در نتیجه تشدید تورم شد. نتایج پژوهش نشان می دهد که مدیریت نامناسب درآمدهای نفتی در چارچوب اقتصاد رانتیر می تواند به بی ثباتی اقتصاد کلان منجر شود.

کلیدواژه ها:

تورم ، فقر ، اقتصاد سیاسی ، جمهوری اسلامی ایران