واکاوی گفتمانی و هویتی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در پرتو سند چشم انداز ۱۴۰۴

این مقاله به بررسی یکی از چالش های بنیادین سیاست گذاری کلان جمهوری اسلامی ایران می پردازد: تقابل میان اهداف توسعه محور سند چشم انداز ۱۴۰۴ و رویکرد امنیتی-تقابل محور سیاست خارجی در دو دهه اخیر. برخلاف رویکرد های جریان اصلی روابط بین الملل (رئالیسم و لیبرالیسم) که این تضاد را ناشی از ترجیح منافع امنیتی کوتاه مدت بر منافع اقتصادی بلندمدت می دانند، این پژوهش با بهره گیری از چهارچوب نظری سازه انگاری نشان می دهد که مسئله، ریشه در برخورد هویتی و گفتمانی دارد. پرسش اصلی مقاله آن است که چرا سیاست خارجی ایران عملا با اهداف توسعه محور سند چشم انداز ۱۴۰۴ در تعارض قرار گرفته است؟ یافته ها نشان می دهد که دو «هویت ملی» رقیب در ساختار سیاسی-اجتماعی ایران ساخته و بازتولید شده اند: ۱. هویت توسعه گرای تعاملی، برآمده از گفتمان تعامل و همکاری جهانی؛ ۲. هویت انقلابی-مقاومتی، شکل گرفته در بستر تجربیات تاریخی و نگاه ایدئولوژیک. این مقاله با استفاده از روش تفسیری-تحلیلی و بررسی مطالعات موردی کلیدی، نشان می دهد که واقعیت سیاست خارجی ایران نه یک داده عینی، بلکه برساخته ای اجتماعی-هنجاری است که از تعامل میان هویت ها و گفتمان های رقیب شکل می گیرد. سیاست های مبتنی بر توسعه اقتصادی و اقتصاد مقاومتی الزامات متفاوتی را به نهادهای درگیر سیاست گذاری تحمیل می کنند که پیشبرد هم زمان توسعه و مقاومت را ناممکن ساخته است. در فرایند چرخش ها و جهت گیری های ناهمخوان، شاخص های هویتی-ایدئولوژیک و هنجاری دستخوش بازتعریف دائمی می شوند، به گونه ای که دیگر نمی توان از یک مسیر ثابت و هویت پایدار سخن گفت. بنابراین سیاست خارجی کشور در یک تعلیق گفتمانی میان آرمان توسعه و الزام مقاومت قرار گرفته است. به نظر می رسد رویکرد تلفیقی که الزامات هر دو طیف را پوشش دهد توافقی بر سر دال های مرکزی و شناور ایجاد کند، می تواند به ایجاد توازن بین توسعه و امنیت کمک کند.

کلیدواژه ها:

سازه انگاری ، گفتمان ، سند چشم انداز ۱۴۰۴ ، سیاست خارجی ایران ، مقاومت ، توسعه