شناسایی و واکاوی دانش و فناوری های بومی توزیع آب سازگار با بیابان (مطالعه موردی: شهرستان سمنان)

در پهنه های خشک و نیمه خشک ایران، نظام های بومی مدیریت و توزیع آب، نقشی بنیادین در تداوم حیات و استقرار سکونتگاه ها ایفا می کنند. شهرستان سمنان با برخورداری از سامانه سنتی و چندلایه و مبتنی بر قواعد عرفی توزیع آب رودخانه گل رودبار، نمونه ای شاخص از این دانش بومی به شمار می آید. این نظام که بر نوبت بندی دقیق، دانش محلی و سازوکارهای مهندسی ساده اما کارآمد استوار است، آب را از طریق آب پخش کن موسوم به «پارا» و مجموعه ای از برجم ها یکنواخت ساخته، سپس بر پایه سهام استخرهای شش گانه شهر، از راه شبکه نهرها توزیع می کند. مدیریت این سامانه با مشارکت اجتماعی و از طریق نقش هایی مانند پارابان، رئیس رودخانه، قانون دار و استخربان اعمال می شود. هر یک از این افراد وظایف مشخصی در جهت حفظ عدالت در توزیع و کاهش هدررفت آب بر عهده دارند. در کنار این کارکردهای مدیریتی، عناصر کالبدی نظیر استخرها، نهرها، نیزارها و باغ راه ها به شکل گیری منظر فرهنگی ممتازی در شهر منجرشده اند. پژوهش پیش رو با هدف شناسایی و واکاوی دانش و فناوری های بومی توزیع آب در سمنان، نشانگر آن است که این نظام سنتی، الگویی موفق از سازگاری انسان با کم آبی و محیط های بیابانی است و می تواند برای رویکردهای نوین مدیریت پایدار منابع آب الهام بخش باشد. افزون بر این، بررسی ساختار مدیریتی و کالبدی این نظام نشان می دهد که پایداری آن حاصل تلفیق دانش بومی، مشارکت اجتماعی و سازگاری هوشمندانه با محدودیت های اقلیمی منطقه بوده است. استمرار بهره برداری از این سامانه در طول نسل های متوالی، بیانگر کارآمدی آن در تامین عادلانه آب و حفظ تعادل میان منابع و مصارف است.

کلیدواژه ها:

Indigenous Knowledge of Water Distribution ، Pārā Water Divider ، Traditional Water Management System ، Water‑Based Heritage ، Water Cultural Landscape ، دانش بومی توزیع آب ، نظام سنتی مدیریت آب ، آب پخش کن پارا ، میراث آب محور ، منظر فرهنگی آب