<span lang="FA">واساز<span lang="FA">ی<span lang="FA"> پ<span lang="FA">ی<span lang="FA">رنگ ا<span lang="FA">ی<span lang="FA">دئال ارسطو در بند ۱۳ بوط<span lang="FA">ی<span lang="FA">قا: رابط<span lang="FA">ه<span lang="FA"> هامارت<span lang="FA">ی<span lang="FA">ا و استحقاق

پژوهش حاضر با هدف بازخوانی و بازاندیشی در مفهوم بنیادین هامارتیا در فن شعر ارسطو، در نسبت با مسئله استحقاق اخلاقی، می‎کوشد افق‎های تازه‎ای برای فهم تراژدی و اخلاق در سنت اندیشه یونانی بگشاید. مسئله اصلی پژوهش آن است که چگونه می‎توان مفهوم هامارتیا و در پی آن ساختار تراژدی ارسطویی را، با توجه به تحولات فلسفه اخلاق معاصر، برای مخاطب امروز قابل‎فهم کرد. در این راستا، نگارنده با بهره‎گیری از رویکرد واسازانه ژاک دریدا، پیوند سنتی میان «خطا» و «سزا» را مورد بازاندیشی قرار می‎دهد و می‎کوشد ساختار قضایی حاکم بر تراژدی را از یک نظام بسته و مبتنی بر داوری اخلاقی به پرسشی گشوده درباره نسبت انسان، مسئولیت و عدالت تبدیل کند. پژوهش حاضر از نظر روش‎شناسی، توصیفی، تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‎ای است. متن فن شعر به عنوان مرجع اصلی پژوهش انتخاب شده و در کنار آن، دیدگاه‎های مفسران و فیلسوفان کلاسیک و معاصر، از جمله مارتا نوسباوم، جوزف هیلیس میلر، والتر کافمن و ژاک دریدا، به صورت تطبیقی بررسی شده‎اند تا امکان فهمی نو از نسبت میان هامارتیا، آگاهی، اختیار، مسئولیت و استحقاق اخلاقی فراهم شود. یافته‎های پژوهش نشان می‎دهد که هرچند در نظام اخلاقی ارسطو استحقاق اخلاقی با میزان آگاهی و اختیار فاعل نسبت مستقیم دارد، اما در تجربه تراژیک این نسبت هرگز به شکلی قطعی و محاسبه‎پذیر برای مخاطب آشکار نمی‎شود. از‎همین‎رو، واسازی مفهوم هامارتیا انسجام ظاهری اخلاق ارسطویی را به چالش می‎کشد و نشان می‎دهد که داوری اخلاقی درباره قهرمان تراژیک همواره در وضعیتی تعلیقی و ناتمام قرار دارد. بر این اساس، هدف این خوانش نفی اختیار یا مسئولیت قضایی نیست، بلکه تاکید بر محاسبه‎ناپذیر بودن اختیار از منظر بیننده عمل و در نتیجه بیننده تراژدی است؛ وضعیتی که امکان صدور حکم نهایی را به تعویق می‎اندازد. در چنین افقی، تراژدی از عرصه صدور حکم اخلاقی به میدانی برای تجربه همدلی، تعلیق داوری و رویارویی با شکنندگی وضعیت انسانی تبدیل می‎شود. تماشاگر با شخصیتی مواجه است که می‎تواند هم‎زمان خطاکار و بی‎گناه تلقی شود و حتی شخصیت‎های شرور نیز از خلال روزنه‎ای از انسانیت، ضعف یا آسیب‎پذیری، در قلمرو همدلی قرار گیرند. در نتیجه، تراژدی دیگر بازنمایی استحقاق یا سزا نیست، بلکه عرصه‎ای برای تجربه خطا، رنج، مسئولیت و امکان بخشایش است؛ خوانشی که افزون بر بازتعریف نسبت اخلاق و تراژدی، ظرفیت شکل‎گیری پیرنگ‎های تازه‎ای را نیز، با حفظ غایت بنیادین تراژدی ارسطویی یعنی کاتارسیس، در پرتو فلسفه اخلاق معاصر فراهم می‎آورد.

کلیدواژه ها:

هامارتیا ، ارسطو ، فن شعر ، استحقاق اخلاقی واسازی ، دریدا