<span lang="FA">اسطوره<span dir="LTR" lang="FA">‎<span lang="FA">کاو<span lang="FA">ی<span lang="FA"> آثار س<span lang="FA">ی<span lang="FA">نما<span lang="FA">یی<span lang="FA"> اصغر فرهاد<span lang="FA">ی<span lang="FA"> از د<span lang="FA">ی<span lang="FA">دگاه ژ<span lang="FA">ی<span lang="FA">لبر دوران

خوانش آثار هنری و ادبی با تکیه بر دانش اسطوره‎شناسی، در دو سده اخیر شاهد ظهور و تکامل رویکردهای متعددی بوده است. روش‎هایی چون اسطوره‎شناسی طبیعی، اسطوره‎شناسی تمثیلی و اسطوره‎گونه‎شناسی، هر یک متناسب با پارادایم‎های فکری و معرفتی دوره خویش، در تحلیل متون فرهنگی و هنری به کار گرفته شده‎اند. در این میان، ژیلبر دوران، اسطوره‎پژوه فرانسوی، روشی نظام‎مند برای مطالعه آثار هنری با عنوان «اسطوره‎کاوی» تدوین کرد. اسطوره‎کاوی، فراتر از تحلیل درون‎متنی حرکت می‎کند و با در نظر گرفتن بافتارهای اجتماعی، تاریخی و فرهنگی، به واکاوی مناسبات میان متن و فرامتن می‎پردازد و در نهایت به شناسایی اسطوره شخصی هنرمند و تعمیم آن به اسطوره فراشخصی در سطح جامعه می‎انجامد. بر این اساس، مسئله اصلی پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین سازوکار حضور اسطوره‎ها و کهن‎الگوهای جمعی در ساختار روایی و معنایی آثار سینمایی اصغر فرهادی و کارکرد آن‎ها در بازنمایی مسائل اجتماعی است. هدف پژوهش، کاربست روش اسطوره‎کاوی ژیلبر دوران در تحلیل لایه‎های اسطوره‎ای پنهان در سینمای اصغر فرهادی و تبیین پیوند میان اسطوره شخصی او با کهن‎الگوهای جمعی و قابلیت تعمیم آن به سطح جامعه و آثار دیگر هنرمندان است. پژوهش حاضر از نوع کیفی و مبتنی بر رویکرد اسطوره‎کاوی ژیلبر دوران است. جامعه پژوهش، کلیه آثار سینمایی اصغر فرهادی را در بر می‎گیرد و داده‎های مورد نیاز به‎صورت کتابخانه‎ای و با مراجعه به کتاب‎ها، مقالات و پایان‎نامه‎های مرتبط و نیز مشاهده و تحلیل فیلم‎ها گردآوری شد. برای تجزیه و تحلیل داده‎ها، از روش توصیفی-تحلیلی بهره‎گیری شده است و تحلیل آثار با بهره‎گیری از مراحل هفت‎گانه اسطوره‎کاوی دوران صورت گرفته است. یافته‎های پژوهش نشان داد که «دروغ» خرده‎اسطوره کانونی در آثار فرهادی است. پس از تحلیل، داستان رستم و سهراب به عنوان هم‎خوان‎ترین الگو با اسطوره شخصی فرهادی برگزیده شد. این اسطوره که برگرفته از کنش رستم در پنهان‎کردن حقیقت هویت خود از سهراب است، به یک اثر یا فرد محدود نمی‎شود، بلکه در سطحی گسترده‎تر بازتاب‎دهنده روح زمانه و پارادایم فرهنگی-تاریخی جامعه ایرانی است. از این منظر، «دروغ مصلحتی» نه یک مضمون شخصی، بلکه الگویی فرهنگی و ریشه‎دار در ناخودآگاه جمعی ایرانی به شمار می‎رود که در مدیوم‎های هنری مختلف و مناسبات اجتماعی بازتولید می‎شود و قابلیت تعمیم به آثار دیگر فیلمسازان و هنرمندان را دارد.

کلیدواژه ها:

ژیلبر دوران ، اسطوره‎کاوی ، اسطوره شخصی ، جدایی نادر از سیمین ، اصغر فرهادی