تبارشناسی گفتمان باستان شناسی و ایران شناسی در ایران: واکاوی پیوند دانش و قدرت در بستر تحولات سیاسی

این پژوهش به واکاوی تاثیرات ژرف و پیچیده حوزه سیاست بر شکل گیری و تحول گفتمان های باستان شناسی و ایران شناسی ایران می پردازد. نگارنده با بهره گیری از رهیافت تبارشناسی استدلال می کند که این دو عرصه دانشی در پاسخ به نیازها و تحولات سیاسی ایران از دوره قاجار به این سو پدید آمده و تکامل یافته اند. همزمانی آغاز این گفتمان ها با رویداد سرنوشت سازی چون انقلاب مشروطه، پیوستگی زمانی با برآمدن دودمان پهلوی و ایدئولوژی ناسیونالیسم باستان گرا و تحولات متعاقب آن با وقوع انقلاب اسلامی موجب غلبه ذاتی جنبه سیاسی بر جنبه علمی آنها شده است. یافته ها نشان از آن دارد که باستان شناسی با ظرفیت بالای خود برای بازسازی گذشته و هویت سازی عمدتا در خدمت پروژه های مشروعیت بخشی و ملت سازی از بالا قرار گرفته است. سلطه مکتب تاریخ-فرهنگی و پیوند آن با ایدئولوژی حکومت پهلوی موجب رکود نظری این رشته و طرد جریان هایی مانند باستان شناسی مارکسیستی شد. در مقابل، گفتمان ایران شناسی به میدانی برای کشمکش های فکری تبدیل شد و تاثیرپذیری عمیقی از اندیشه مارکسیستی در حوزه تاریخ نگاری و ادبیات و هنر متعهد تجربه کرد. این مقاله همچنین تفاوت مسیر نهادینه شدن هر دو گفتمان را بررسی کرده است. براین اساس گفتمان باستان شناسی به دلیل ارتباط مستقم با ایدئولوژی حاکم، بسیار زودتر صاحب تشکیلات اداری و آموزشی شد، درحالی که گفتمان ایران شناسی با تاخیر و به صورت غیرمتمرکز نهادینه شد. در نتیجه گیری سیاست به مثابه بستر و نه صرفا یک عامل خارجی، مسیر این دو حوزه دانش را رقم زده است.

کلیدواژه ها:

باستان شناسی ، ایران شناسی ، سیاست ، ایران ، تبارشناسی