از دخمه تا آرامگاه: دگرگونی های آیین های مرگ در دین زرتشتی و نقش میانجیان دینی و اجتماعی

این پژوهش با هدف تحلیل نظام مند تحول آیین های تدفین و باورهای پس از مرگ در دین زرتشتی، در گذار از دوره ساسانی (۲۲۴–۶۵۱م) به سده های نخستین اسلامی انجام شده است. پرسش اصلی آن است که آیا دگرگونی های این دوره بازتاب تداوم سنت ساسانی است یا نشان دهنده گسست و بازتفسیر آیینی در بستر اسلامی. همچنین نقش میانجیان اجتماعی از جمله موبدان، نسوسالاران و نهادهای محلی زرتشتی در هدایت این فرایند بررسی شده است.روش پژوهش کیفی و مبتنی بر تحلیل تطبیقی میان رشته ای است. داده ها از سه منبع گردآوری شده اند: متون دینی زرتشتی، منابع اسلامی نخستین، و شواهد باستان شناختی و معماری تدفین. تحلیل داده ها با رویکرد تفسیر تاریخی و نشانه شناسی آیین ها انجام شد تا الگوهای تغییر و تداوم شناسایی شود.یافته ها نشان می دهد دخمه گذاری به عنوان شیوه رسمی تدفین زرتشتی پس از سقوط ساسانیان در فارس، یزد و کرمان استمرار داشت؛ اما تحت فشارهای اجتماعی و فقهی جامعه اسلامی، به تدریج به ساختارهای محصور و برج های خاموشان تبدیل شد. مفاهیمی چون داوری روان و گذر از پل چینود در تماس با باورهای اسلامی با مفاهیمی مانند حساب قیامت و پل صراط هم پوشانی تفسیری یافتند. شواهد باستان شناختی نیز بیانگر گذار تدریجی از تدفین هوایی به خاک سپاری و ساده سازی مناسک است؛ روندی که با میانجی گری موبدان و ساختارهای محلی همراه بود.نتیجه گیری نشان می دهد تحول آیین های تدفین در این دوره تداومی تعدیل شده بود که در آن هسته اعتقادی حفظ شد، اما شکل اجرای آیین ها برای سازگاری با جامعه اسلامی بازآرایی گردید و نقش میانجیان دینی در این گذار تعیین کننده بود.

کلیدواژه ها:

آیین های تدفین ، دین زرتشتی ، اسلام ، دوره ساسانی ، دوره پساساسانی میانجیان دینی و اجتماعی