تبارشناسی نو مزدکیسم و جریان های شبه مزدکی در ایران پس از اسلام: بازبینی انتقادی منابع و بازشناسی محورها

مقاله حاضر، در یک بررسی انتقادی که به تداوم و تطور اندیشه های مزدکی در قالب جنبش های دینی سیاسی ایران پس از اسلام می پردازد، می کوشد با رویکرد تاریخی تبارشناختی نشان دهد کدام یک از فرقه های منسوب به اندیشه های مزدک می تواند «نومزدکی واقعی» (وارثان اندیشه های مزدکی) و کدام یک در رده گروه های «شبه مزدکی» (جریان های متاثر از اندیشه های مزدکی) طبقه بندی شود. این مطالعه همچنین با تحلیل جنبش های کلیدی چون خداشیه، جناحیه، به آفریدیه، ابومسلمیه، سنباد، استاد سیس، سپیدجامگان و خرم دینان نشان می دهد که اصطلاح «نومزدکیسم» همه این طیف های گوناگون را در بر نمی گیرد. خرم دینان ادامه دهنده آموزه های بنیادین (تناسخ، حلول، اباحه گری) و بازآفرینشگر برخی اندیشه های مزدکی هستند در حالی که جنبش هایی مانند به آفریدیه و جناحیه به ترتیب ریشه در دیانت زرتشتی و غلو شیعی داشتند و به اشتباه در آن دسته جای گرفته بوده اند. جنبش ابومسلمیه به عنوان پدیده ای شبه مزدکی شناسایی می شود که از «خاطره انقلابی» مزدک به صورت راهبردی بهره برده است. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب تحلیلی برای تمایز میان این جنبش ها و عبور از برچسب های کلی منابع کلاسیک است.

کلیدواژه ها:

مزدک ، نومزدکیان ، جریان های شبه مزدکی