شناسایی و تحلیل موقعیت کنشگران کلیدی موثر در توسعه جوامع روستایی (مطالعه موردی: روستاهای شهرستان آق قلا)

توسعه روستایی فرایندی چندبعدی و پویاست که موفقیت آن به میزان تعاملات اجتماعی میان کنشگران بستگی دارد. شناخت جایگاه و نقش کنشگران کلیدی می تواند به طراحی سیاست های موثر برای توسعه پایدار منجر شود. هدف این پژوهش، شناسایی و تحلیل موقعیت کنشگران کلیدی موثر در توسعه جوامع روستایی با استفاده از روش تحلیل شبکه اجتماعی (SNA) است. این پژوهش در سال ۱۴۰۳ در سه روستای اسلام آباد بالا، حبیب ایشان و وحدت اسلامی از توابع شهرستان آق قلا انجام شد. جامعه آماری شامل ۱۲۰ عضو کانون های آبادانی و توسعه روستایی بود که به روش سرشماری انتخاب شدند. داده ها از طریق پرسشنامه تحلیل شبکه روابط اجتماعی گردآوری و با استفاده از نرم افزار UCINET تحلیل گردید. نتایج نشان داد ویژگی های ساختاری شبکه های اعتماد و مشارکت در روستاهای مورد بررسی متفاوت است. در اسلام آباد بالا، تراکم شبکه اعتماد و مشارکت به ترتیب ۷/۶۳ و ۲/۶۳ درصد بود که بیانگر انسجام اجتماعی قوی و تعاملات گسترده است. در حبیب ایشان، تراکم شبکه اعتماد ۳/۴۳ درصد و مشارکت ۹/۳۱ درصد برآورد شد که نشان دهنده ی نقش پررنگ تر پیوندهای اعتماد نسبت به مشارکت است. در وحدت اسلامی، تراکم شبکه اعتماد (۳/۳۸) و مشارکت (۹/۳۲) و انتقال پذیری هر دو شبکه پایین تر از ۲۵ درصد بود که ضعف انسجام شبکه را نشان می دهد. بررسی مرکزیت شبکه ها نشان داد، اسلام آباد بالا دارای مرکزیت درجه ورودی بالاتر و پراکندگی بیشتری نسبت به مرکزیت درجه خروجی است. در حبیب ایشان، پراکندگی مرکزیت درجه خروجی در شبکه اعتماد بالا بود که بیانگر توزیع نابرابر اعتماد است. در وحدت اسلامی نیز، پایین بودن میانه مرکزیت ها حاکی از انسجام اجتماعی ضعیف تر بود. از منظر گروه های شغلی، گروه سایر مشاغل در شبکه اعتماد و مشارکت اسلام آباد بالا (میانه مرکزیت درجه ورودی ۸۲ و مرکزیت درجه خروجی ۵۶ درصد)، کشاورزان در شبکه اعتماد حبیب ایشان با میانه مرکزیت درجه ورودی (۳/۵۱ درصد) و خروجی بالاتر ( ۹/۷۶ درصد ) نقش محوری تری در شبکه های اجتماعی ایفا کردند. همچنین، زنان خانه دار در وحدت اسلامی (مرکزیت درجه خروجی ۱۵/۴۶ درصد) بیشترین نقش در گسترش مشارکت را دارند. در نهایت پیشنهاد می شود برنامه های تقویت سرمایه اجتماعی با تمرکز بر کنشگران محوری هر گروه شغلی طراحی شود تا ساختار اعتماد و مشارکت در روستاهای کم انسجام بهبود یابد.

کلیدواژه ها:

گروه بندی ذینفعان ، تحلیل موقعیت ، تحلیل شبکه اجتماعی ، سرمایه اجتماعی ، آق قلا