کاربست نظریه سطوح سه گانه پانوفسکی در خوانش نگارگری تیموری: مطالعه موردی نگاره «طلب یاری شاه شاپور و وزیر از زاهد» از منظومه «مهر و مشتری»

نگاره «طلب یاری شاه شاپور و وزیر از پیر عابد» از آثار قابل توجه نگارگری دوره تیموری است که فراتر از بازنمایی یک روایت ادبی، واجد لایه های متعددی از معنا و دلالت های عرفانی، سیاسی و فرهنگی است. باوجود اهمیت چنین آثاری، بسیاری از پژوهش های پیشین عمدتا بر جنبه های سبک شناختی، تاریخی و انتساب هنری تمرکز داشته اند و کمتر به تحلیل شمایل شناختی نظام مند آن ها پرداخته اند. ازاین رو، پژوهش حاضر باهدف تبیین سازوکارهای تولید معنا در این نگاره و بررسی چگونگی بازنمایی مفاهیمی چون مشروعیت، اقتدار و معنویت، بر مبنای نظریه شمایل شناسی اروین پانوفسکی انجام شده است. این پژوهش با رویکردی کیفی و به روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای و اسنادی صورت گرفته است. نگاره موردنظر در سه سطح پیش شمایل نگارانه، شمایل نگارانه و شمایل شناسانه تحلیل شد تا از توصیف عناصر بصری به تفسیر معانی نهفته و زمینه های فرهنگی و ایدئولوژیک آن دست یابد. یافته ها نشان می دهد که سازمان دهی فضایی اثر، جهت نگاه شخصیت ها، سلسله مراتب پیکره ها و کارکرد نمادین رنگ ها، تقابلی معنادار میان قدرت سیاسی و اقتدار معنوی ایجاد می کند. درعین حال، این تقابل به نوعی هم پوشانی و تعامل ایدئولوژیک میان دو حوزه منجر می شود. پیر عابد در این ساختار به عنوان واسطه ای معنوی ظاهرشده و نقشی اساسی در مشروعیت بخشی به قدرت دنیوی ایفا می کند. بر این اساس، نگاره را می توان بازتابی از گفتمان مشروعیت در فرهنگ تصویری دوره تیموری دانست؛ گفتمانی که بر پیوند میان سلطنت و مرجعیت عرفانی استوار است. ازاین رو، اثر حاضر نه صرفا تصویری روایی، بلکه متنی نشانه ای و گفتمانی است که معنا در آن از طریق تعامل رمزگان های بصری، عرفانی و سیاسی تولید و تثبیت می شود.

کلیدواژه ها:

شاه و وزیر ، پیر عابد ، نگارگری تیموری ، شمایل شناسی ، اروین پانوفسکی