ارزیابی رویش شعاعی بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) و تعیین سال های نمادین آن

سابقه و هدف: رویش شعاعی درختان که در قالب حلقه های سالانه ثبت می شود، شاخص کلیدی برای ارزیابی پویایی جنگل ها و واکنش آن ها به شرایط محیطی و مدیریتی است. بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.)، به عنوان گونه شاخص جنگل های زاگرس، تحت تاثیر فشارهای انسانی و تنش های اقلیمی با تغییرات قابل توجه رشد مواجه است و متاسفانه اطلاعات جامعی از میانگین رویش شعاعی آن در سطوح مختلف رویشگاهی و منطقه ای وجود ندارد. این پژوهش به منظور برآورد میانگین رویش شعاعی و بررسی الگوی رشد این گونه در رویشگاه های مختلف استان چهارمحال و بختیاری انجام شد تا به شناسایی بهتر الگوی رشد، سال های نمادین این گونه در زاگرس و تکمیل داده های پیشین کمک کند.مواد و روش ها: نمونه برداری از درختان با سن بیش از میانسال (حدود ۵۰ سال) در چهار رویشگاه منتخب تنگ زندان و آب زالو به عنوان رویشگاه الگو و پارک جنگلی و قلعه مدرسه به عنوان رویشگاه دخالت شده انجام شد تا نماینده شرایط طبیعی جنگل های این منطقه باشند. از هر درخت، دو نمونه مغزی با مته سال سنج استخراج شد و نمونه ها پس از آماده سازی با درجات مختلف سمباده برای تفکیک حلقه های رویشی، توسط میز Lintab۶ اندازه گیری شدند و سری زمانی رویش آنها به دست آمد. صحت تطابق سری های زمانی که بیانگر منحنی های رویش درختان بود، توسط نرم افزار TSAP و برنامه COFECHA ارزیابی شد تا میانگین رویش درختان، رویشگاه و درنهایت کل منطقه مورد مطالعه به دست آید. با توجه به تمرکز بیشتر نوسانات رشد در دو سده اخیر، در این پژوهش سال های نمادین مثبت و منفی توسط روش کروپر (Cropper) برای هر رویشگاه و درنهایت کل منطقه محاسبه شد.یافته ها: نتایج نشان داد الگوی رشد درختان در تمام رویشگاه ها مشابه بوده و طول دوره رویشی آن ها بین ۱۶۷ تا ۳۱۳ سال متغیر است. درختان رویشگاه های تنگ زندان و پارک جنگلی با متوسط میانگین رویش ۷۵/۰ و ۵/۱ میلی متر به ترتیب کمترین و بیشترین مقدار رویش را نشان دادند. از نظر سن، رویشگاه های قلعه مدرسه و آب زالو دارای مسن ترین و جوان ترین درختان بودند. بررسی منحنی رویش کلیه درختان نشان داد که پهنای حداقل و حداکثر منحنی میانگین رویش سالانه ۳۱/۰ و ۲/۲ میلی متر است. با توجه به تعداد بیشتر نمونه ها پس از سال ۱۸۸۰ میلادی، تحلیل منحنی رویش رویشگاه های مورد مطالعه در دو سده اخیر نشان داد که بیشینه و کمینه میانگین رشد درختان به ترتیب در سال های ۱۹۹۲ و ۲۰۱۸ میلادی به مقادیر ۸۵/۱ و ۴۸/۰ میلی متر رسیده است. علاوه براین، تحلیل سال های نمادین در کلیه رویشگاه ها با روش کروپر نشان داد که سال های نمادین منفی غالب بوده و سال های مشترک منطقه ای که در بیش از سه رویشگاه همزمان مشاهده می شد، شامل ۹ سال مثبت (۱۹۲۴، ۱۹۴۳، ۱۹۴۶، ۱۹۵۷، ۱۹۹۲، ۲۰۱۳، ۲۰۱۶، ۲۰۱۹، ۲۰۲۰) و ۷ سال منفی (۱۹۰۱، ۱۹۳۷، ۱۹۶۰، ۱۹۶۴، ۱۹۸۴، ۲۰۰۹، ۲۰۱۸) بودند.نتیجه گیری: هدف پژوهش، برآورد میانگین رویش شعاعی بلوط ایرانی، گونه کلیدی جنگل های زاگرس بود که برای درختان با میانگین سنی ۱۷۰ سال یک میلی متر به دست آمد. منحنی های رویش نشان داد که پویایی رشد در تمام رویشگاه ها از الگوی منطقه ای تبعیت می کند، اما تفاوت های محلی در سن و شرایط محیطی موجب تغییر پهنای حلقه ها شده و توده های جوان تر رشد سریع تر و توده های مسن تر پایداری بلندمدت اکوسیستم را نشان می دهند. منحنی رویش ۳۱۳ساله بلوط ایرانی در چهارمحال و بختیاری نشان داد که الگوی رشد شامل افزایش سریع در جوانی، اوج در بلوغ و کاهش تدریجی در سنین بالاتر است که در زاگرس با وجود درختان شاخه زاد کمتر این روند دیده می شود. بررسی سال های نمادین طی دو سده اخیر که دارای بیشترین تعداد نمونه های رویشی بودند، نشان داد که نوسانات رشد هم زمان و منطقه ای بوده و غلبه سال های منفی بر مثبت حاکی از حساسیت گونه به خشکسالی و گرمایش های شدیدی است که می تواند پایداری بلندمدت جنگل های زاگرس را تهدید کند.

کلیدواژه ها:

چهارمحال و بختیاری ، روش کروپر ، رویش سالانه ، سال های نمادین ، مته سال سنج