ارزیابی و مقایسه وضعیت بدنی اپراتورهای ماشین آلات در عملیات خروج چوب از جنگل

سابقه و هدف:مکانیزاسیون برداشت چوب اگرچه به کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری کمک می کند، اما رانندگان ماشین آلات را در معرض اختلالات اسکلتی-عضلانی ناشی از وضعیت های نامناسب بدنی، نشستن طولانی مدت و ارتعاش تمام بدن قرار می دهد. اختلالات اسکلتی-عضلانی یکی از مهمترین مشکلات شغلی در میان اپراتورهای ماشین آلات جنگلداری است که می تواند منجر به کاهش بهره وری، افزایش تاخیرهای کاری و هزینه های درمانی شود. با توجه به اینکه تاکنون مطالعه جامعی در زمینه ارزیابی وضعیت بدنی رانندگان ماشین آلات چوبکشی در ایران انجام نشده است، این تحقیق با هدف ارزیابی و مقایسه وضعیت بدنی رانندگان دو ماشین چوبکشی شامل اسکیدر چرخ لاستیکی Timberjack ۴۵۰C و تراکتور کشاورزی ITM ۲۸۵ در جنگل کاری های غرب استان گیلان انجام شد.مواد و روش ها:این مطالعه از نوع مقطعی-مشاهده ای بود و داده های میدانی در تابستان ۱۴۰۳ جمع آوری شد. جمع آوری داده ها برای اسکیدر چرخ لاستیکی در قطعه ۱۲ سری پیلمبرا و برای تراکتور کشاورزی در قطعه ۵ سری هفت دغنان انجام شد. وضعیت بدنی اپراتورها در مراحل مختلف کاری شامل حرکت بدون بار، استقرار، وینچ کردن بار، حرکت با بار، باز کردن بار و مرتب سازی و انباشت برای اسکیدر و مراحل حرکت بدون بار، جمع آوری بار، حرکت با بار و تخلیه برای تراکتور با دوربین فیلم برداری ثبت شد. سپس با روش نمونه برداری لحظه ای و سیستم تحلیل وضعیت کاری اوواکو (OWAS) مورد ارزیابی قرار گرفت. در مجموع برای اسکیدر ۲۶۵۲ تصویر و برای تراکتور ۵۵۳۹ تصویر تحلیل شد. شاخص خطر وضعیت بدنی (PRI) نیز بر اساس فراوانی پوسچرها در سطوح اقدام اصلاحی محاسبه شد.یافته ها:نتایج نشان داد که بیشترین فراوانی وضعیت های بدنی برای رانندگان اسکیدر و تراکتور در سطح اقدام ۲ (نیاز به اصلاح در آینده نزدیک) به ترتیب برابر با ۰۸/۶۷ درصد و ۰۶/۷۳ درصد بود. سطح اقدام ۱ (بدون نیاز به اصلاح) برای اسکیدر ۶۷/۳۲ درصد و برای تراکتور ۶۸/۲۴ درصد مشاهده شد. سطح اقدام ۳ (نیاز به اصلاح سریع) برای اسکیدر ۱۵/۰ درصد و برای تراکتور ۲۶/۲ درصد بود و سطح اقدام ۴ (نیاز به اصلاح فوری) برای هیچ یک از ماشین آلات مشاهده نشد. شاخص خطر وضعیت بدنی برای اسکیدر ۱۶۷ و برای تراکتور ۱۷۷ محاسبه شد که نشان دهنده ریسک بالاتر در تراکتور است. راننده اسکیدر ۹ وضعیت بدنی مختلف و راننده تراکتور ۱۲ وضعیت بدنی مختلف اتخاذ کردند. در عملیات با اسکیدر، بیشترین فراوانی پوسچرها مربوط به کد ۲۱۱۱ (حرکت با بار) با ۱۳۶۰ مورد و کد ۳۱۱۱ (وینچ کردن بار) با ۷۶۲ مورد بود. در تراکتور، بیشترین فراوانی مربوط به کد ۲۱۱۱ در مراحل مختلف با ۳۵۷۷ مورد بود. بررسی وضعیت اندام ها نشان داد که در اسکیدر، تنه در مراحل مختلف عمدتا در وضعیت های ۲ و ۳ قرار داشت، بازوها بیشتر در وضعیت ۱ بودند و پاها به دلیل نشسته بودن اپراتور عمدتا در وضعیت ۱ قرار داشتند. در تراکتور، تنه در مراحل مختلف تنوع بیشتری داشت و پاها گاهی در وضعیت های ۲ و ۳ (ایستاده) نیز مشاهده شدند. نتیجه گیری:اگرچه هر دو ماشین در سطح ریسک متوسط قرار دارند، اما طراحی تخصصی تر کابین اسکیدر، وضعیت نشسته پایدار، و تمرکز بیشتر بر کنترل های داخل کابین منجر به وضعیت های بدنی مطلوب تر و شاخص خطر پایین تر شده است. در مقابل، تراکتور کشاورزی به دلیل طراحی غیرتخصصی، نبود کابین استاندارد و نیاز به جابه جایی مکرر بین وضعیت های نشسته و ایستاده، وضعیت های بدنی متنوع تر و پرخطرتری را به همراه داشته است. اجرای اقداماتی مانند استراحت های کوتاه مدت، حرکات کششی، آموزش وضعیت بدنی مناسب، بهبود طراحی صندلی ها و کاهش مدت زمان کار مداوم برای کاهش اختلالات اسکلتی-عضلانی پیشنهاد می شود

کلیدواژه ها:

بهره برداری جنگل ، رانندگان ماشین آلات جنگل ، مشکلات اسکلتی-عضلانی ، موقعیت های کاری ، سیستم تحلیل وضعیت کاری اوواکو