مطالعه ای باستان شناختی بر قلاع اسماعیلی دامغان با تاکید بر متغیرهای جغرافیایی

این پژوهش به بررسی رابطه میان متغیرهای جغرافیایی و مکان گزینی، معماری و تداوم استقرار در قلاع اسماعیلی شهرستان دامغان در شمال شرق ایران می پردازد. دامغان در دوران اسلامی، به عنوان بخشی مهم از شبکه دفاعی اسماعیلیان در منطقه تاریخی قومس، دربرگیرنده مجموعه ای از قلاع و پاسگاه های مهم ازجمله: گردکوه، مهرنگار، منصورکوه، قلعه دختر، استیوهاد و شیر بوده است. هدف اصلی این پژوهش ارزیابی میزان تاثیر عوامل محیطی و جغرافیایی بر انتخاب محل استقرار این قلاع و تداوم سکونت در آن ها است. این پژوهش با بهره گیری از رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تلفیق داده های حاصل از بررسی های میدانی باستان شناسی، منابع تاریخی و متنی، تصاویر ماهواره ای و تحلیل های مبتنی بر سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) انجام شده است. در این راستا، مجموعه ای از متغیرهای محیطی شامل ارتفاع، توپوگرافی، شیب، منابع آب، اقلیم، زمین شناسی، منابع معدنی، پوشش گیاهی و مسیرهای ارتباطی مورد بررسی قرار گرفته و با الگوی پراکنش قلاع اسماعیلی مقایسه شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که پراکنش این قلاع از الگویی هدفمند و غیرتصادفی پیروی می کرده و به طور مستقیم با شرایط راهبردی محیطی ارتباط داشته است. بیشتر این محوطه ها بر ارتفاعات مشرف به حوضه رودخانه چشمه علی، مسیرهای ارتباطی مهم مرتبط با جاده خراسان بزرگ (جاده ابریشم)، دشت های مستعد کشاورزی و نواحی دارای منابع معدنی احداث شده اند. این قلاع علاوه بر برخورداری از ارتباط بصری متقابل، از مزایایی هم چون موقعیت های دفاعی مناسب، دسترسی پایدار به منابع آب و بهره مندی از ظرفیت های اقتصادی منطقه نیز برخوردار بوده اند. شواهد معماری نیز نشان می دهد که ساختار این استحکامات با شرایط محیطی سازگار شده و ازطریق احداث حوض انبارها، دیوارهای دفاعی، برج های دیده بانی و مجموعه های معماری چندسطحی به نیازهای زیستی و دفاعی پاسخ داده است. این پژوهش نشان می دهد که متغیرهای جغرافیایی نقش تعیین کننده ای در مکان گزینی، سازمان فضایی معماری و تداوم حیات قلاع اسماعیلی دامغان داشته اند. این استحکامات را می توان بخشی از یک شبکه سرزمینی یکپارچه دانست که در راستای تحقق اهداف نظامی، اقتصادی، اداری و مذهبی دولت اسماعیلیه نزاری در شمال ایران شکل گرفته و توسعه یافته است.

کلیدواژه ها:

Dāmḡān ، Nezārī Ismaʿilism ، Ismaʿili Fortresses ، Gerdkūh ، GIS ، Cultural Landscape ، Geographic Variables. ، دامغان ، اسماعیلیه نزاری ، قلاع اسماعیلی ، گردکوه ، سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) ، منظر فرهنگی ، متغیرهای جغرافیایی.