یک رویکرد جدید ترکیبی شاخص ­مبنا برای پایش خشکسالی در شمال غرب ایران

خشکسالی به عنوان یکی از مهم ترین مخاطرات اقلیمی، با اثرات گسترده بر پایداری محیط زیست و معیشت انسان، نیازمند رویکردی چندبعدی برای پایش و ارزیابی است. در این پژوهش، با هدف ارائه ی الگویی جامع برای ارزیابی خشکسالی در شمال غرب ایران، شاخص ترکیبی نوینی بر پایه ی تلفیق چهار دیدگاه هواشناسی، کشاورزی، هیدرولوژی و سنجش از دور توسعه یافت. داده های مورد استفاده شامل مشاهدات سینوپتیک سازمان هواشناسی کشور، سری زمانی تصاویر ماهواره ای لندست و داده های مادیس در بازه ی زمانی سال های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ بودند. کلیه پردازش ها و محاسبات شاخص ها در محیط گوگل ارث انجین انجام شد. شاخص های حاصل پس از نرمال سازی، با به کارگیری روش تحلیل سلسله مراتبی و وزن های بهینه شده ادغام و نقشه های شش ماهه خشکسالی تولید شدند. نتایج نشان دادند که شدت خشکسالی پس از سال ۲۰۱۵، به ویژه در حوضه دریاچه ارومیه، افزایش معنی داری یافته است؛ در حالی که نواحی کوهستانی مرتفع تر، الگوی پایدارتری از رطوبت را حفظ کرده اند. بر این اساس، مساحت مناطق دارای خشکی شدید در نیمه اول سال ۲۰۱۵، به ۴۹/۶۸ کیلومترمربع و در نیمه دوم به ۳۴/۵۰ کیلومترمربع رسید که بیش از نیمی از مساحت منطقه مورد مطالعه را شامل می شد. این میزان در نیمه اول سال ۲۰۱۹ به ۵۸/۷۰ کیلومترمربع و در نیمه دوم به ۳۵/۲۰ کیلومترمربع و در سال ۲۰۲۱ به اوج خود رسید، به طوری که در نیمه اول این سال مساحت مناطق خشک به ۴۲/۳۶ کیلومترمربع و در نیمه دوم به ۴۱ کیلومترمربع افزایش یافته است. همچنین نتایج تاکید می کنند که بیشترین خشکی در مناطق اطراف دریاچه ارومیه رخ داده و این عرصه ها در معرض تهدید جدی قرار دارند. در نهایت، روش ترکیبی ارائه شده در این مطالعه، به عنوان روشی کارآمد برای شناسایی مکانی و زمانی دقیق تر نواحی بحرانی، ابزار تصمیم گیری موثری برای مدیریت منابع آب و کشاورزی در مناطق خشک و نیمه خشک فراهم می نماید.

کلیدواژه ها:

خشکسالی ، هواشناسی ، سنجش ازدور ، سیستم اطلاعات جغرافیایی ، کشاورزی ، هیدرولورژی