زن، شریعت و تجدد: تحلیل انتقادی مضامین جنسیتی در آثار نمایشی و مکتوبات آخوندزاده

میرزا فتحعلی آخوندزاده از معدود روشنفکران آغازین عصر قاجار بود که به تاثیر نظم سنتی جنسیت بر بازتولید جامعه سنتی ایران پی برد. با وجود بررسی های متعدد، پژوهش های پیشین غالبا از تحلیل انتقادی رابطه این آرا با پروژه کلان دین ستیزانه او غفلت کرده اند. این پژوهش درصدد پاسخ به این پرسش اساسی است که مضامین ظاهرا پیشرو درباره زن در آثار آخوندزاده، چگونه در دل یک گفتمان سکولار افراطی صورت بندی شده و چه پیوندی با کلان پروژه دین زدایی او دارد. این مقاله با هدف تبیین این ارتباط گفتمانی و با بهره گیری از چارچوب نظری «تحلیل گفتمان انتقادی فمینیستی» و «فمینیسم پسااستعماری» در یک طرح روش شناختی دومرحله ای، مضامین جنسیتی را در نمایشنامه ها، مکتوبات کمال الدوله و مقالات فلسفی بررسی می کند. یافته های مرحله اول (توصیفی) نشان می دهد ۲۰ مضمون پایه ذیل پنج مضمون سازمان دهنده (شامل حجاب به مثابه سلب آزادی، تک همسری، برابری جنسیتی، خودبنیادی زنان و بازشناسی منزلت آنان) قابل استخراج است که در ظاهر همسو با گفتمان مدرنیته غربی به نظر می رسد. اما تحلیل مرحله دوم (انتقادی) آشکار می کند که این مضامین درواقع یک مضمون فراگیر واحد، یعنی «بازسازی ابزاری زن به مثابه ابژه مدرنیته» را برمی سازد که تماما در خدمت پروژه رادیکال «نسخ کامل شریعت» عمل می کند. مقاله نتیجه می گیرد که رویکرد آخوندزاده، اگرچه در نقد سنت های تبعیض آمیز موثر بود، اما به دلیل اتکای انحصاری به گفتمان روشنگری غربی، حامل نوعی ایدئولوژی افراطی بود که با ظرفیت های بومی و دینی جامعه ایران پیوند معرفتی نداشت.

کلیدواژه ها:

آخوندزاده ، شریعت ، قاجار ، گفتمان تجدد ، مضامین جنسیتی