بازنمایی تعریف معجزه ازدیدگاه علامه طباطبائی در کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»؛ مطالعه ای انتقادی برمبنای رویکرد تحلیل محتوای مضمونی

پژوهش حاضر با هدف بازسازی نظام مند و تحلیل انتقادی تعریف معجزه در اندیشه علامه طباطبائی براساس کتاب «اعجاز ازنظر عقل و قرآن»، به عنوان منبعی دست اول، صورت گرفته است. تحلیل پیشینه پژوهش، اتکای غالب مطالعات بر منابع ثانویه و فقدان رویکرد تحلیلی منسجم در بازنمایی منطق درونی اندیشه علامه طباطبائی را آشکار می سازد؛ امری که ضرورت مراجعه به این منبع دست اول را نشان می دهد. مسئله اصلی، ارزیابی جامعیت و مانعیت این تعریف با تمرکز بر دو مولفه «خرق عادت» و «تحدی» است که ازطریق روش تحلیل محتوای مضمونی در این کتاب پیگیری می شود. یافته ها نشان می دهد که علامه طباطبائی خرق عادت را نه در تعارض با اصل علیت، بلکه در چارچوب اراده الهی به عنوان علت مطلق که بر علل مادی سیطره دارد، تبیین می کند. بااین حال، این تبیین فاقد معیارهای تجربی برای تمایز معجزه از پدیده های طبیعی ناشناخته است. مولفه تحدی نیز به عنوان شرط ضروری و وجه تمایز معجزه معرفی می شود، اما این اشتراط، جامعیت تعریف را با خارج ساختن پاره ای معجزات از شمول آن، مخدوش می سازد و به دلیل فقدان معیار داوری عینی، به گزاره ای ابطال ناپذیر با کارکرد ایمانی بدل می شود. در مجموع، گرچه رویکرد علامه طباطبائی ازمنظر الهیاتی دارای انسجام درونی است، اما تعریف ارائه شده ازنظر علمی فاقد جامعیت و مانعیت روش شناختی لازم است. پژوهش در نهایت پیشنهاد می کند که برای برون رفت از این چالش، تلقی از تحدی باید از سطح یک هماوردی زبانی صرف، به یک تقابل معرفتی میان علم نامتناهی خالق و توان محدود مخلوق، ارتقاء و توسعه مفهومی یابد.

کلیدواژه ها:

علامه طباطبائی ، معجزه ، تحلیل محتوا ، خرق عادت ، تحدی