تحلیل تطبیقی تجلی وحی و نقش انسان کامل در اندیشه ابن عربی ، ملاصدرا ، امام خمینی و آیت الله جوادی آملی

تجلی وحی از مفاهیم بنیادین در عرفان و فلسفه اسلامی است که نقشی محوری در تبیین رابطه خداوند، انسان کامل و نظام هستی ایفا می کند. این مقاله با روش تحلیل تطبیقی محتوا، در پی پاسخ به این پرسش است که دیدگاه های ابن عربی، ملاصدرا، امام خمینی و آیت الله جوادی آملی درباره تجلی وحی و جایگاه انسان کامل چه نقاط اشتراک و افتراق ساختاری دارند و آیا می توان بر پایه اشتراکات آنان به الگویی مشترک از سازوکار تجلی وحی دست یافت. هدف این پژوهش، فراتر از توصیف صرف، استخراج یک الگوی هستی شناختی مشترک از فرآیند تجلی وحی و نشان دادن این نکته است که انسان کامل در عرفان اسلامی نه یک دریافت کننده منفعل، بلکه «شرط امکان» نزول وحی در مراتب هستی به شمار می رود. نوآوری این پژوهش در ارائه یک چارچوب روش شناختی مبتنی بر مقوله های هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان شناختی برای مقایسه تطبیقی است. یافته ها نشان می دهد که به رغم تفاوت در تعابیر و زبان تبیین، چهار اندیشمند در یک مدل تلفیقی چهارمرحله ای قابل جمع هستند که در آن، کمال وجودی نبی (شرط امکان وجودی) و تنزل معرفتی معنا (شرط امکان معرفتی) به طور دیالکتیکی درهم تنیده شده اند. اشتراک بنیادین این دیدگاه ها در «ضرورت کمال وجودی دریافت کننده وحی» خلاصه می شود که می تواند مبنایی برای نظریه پردازی جامع تر در باب وحی در عرفان اسلامی فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

تجلی وحی ، انسان کامل ، واسطه فیض ، ابن عربی ، ملاصدرا ، امام خمینی ، آیت الله جوادی آملی