بومی سازی مفاهیم سیاسی باتکیه بر رویکرد فلسفی فارابی و فقهی نایینی

این مقاله به بررسی جامع و نظام مند فرآیند بومی سازی مفاهیم سیاسی در تاریخ اندیشه اسلامی با اتکاء بر رویکرد فلسفی ابونصر فارابی و رهیافت فقهی میرزای نایینی می پردازد؛ چرا که تبیین نحوه مواجهه تفکر بومی با ساختارهای معرفتی بیرونی از چالش های بنیادین شمرده می شود. هدف اصلی این پژوهش، تحلیل روش شناختی مکانیزم های عقلانی و پویایی است که این دو اندیشمند برجسته برای پاسخ گویی به ضرورت های زمانه، رفع خلاءهای معرفتی و گذر از نظام های متغلبانه و سلطانی عصر خود به کار بسته اند و مفاهیم عاریتی (فلسفه کلاسیک یونان و حقوق اساسی مدرن) را در ساختار دانایی اسلامی بازتعریف کرده اند. روش مورد استفاده، توصیفی تحلیلی با رویکرد تطبیقی و خوانش معرفت شناختی است که به بررسی گسست از رویکرد ترجمه ای و ورود به ساحت تصرف و ابتکار نظری می پردازد. نتایج نشان می دهد فارابی با ایجاد گفتمان منطقی و پیوند تئوریک میان «نبی-فیلسوف» از طریق تبیین اتصال عقل مستفاد با عقل فعال، به یگانگی دین و فلسفه دست یافت و آغازگر ادراک مدنی از سنت اسلامی شد. در مقابل، علامه نایینی با رویکردی اجتهادی و استدلال محور، مفاهیم مدرن نظیر قانون، پارلمان و تفکیک قوا را ذیل اصول عقلایی همچون «قاعده ملازمه»، «وجوب مقدمه واجب» و «قبح اختلال نظام» تبیین کرد و با ابداع استعاره های فقهی مانند «تولیت بر وقف» و «امانت»، دولت مشروطه را مشروعیت بخشید. دستاورد نهایی پژوهش حکایت از آن دارد که بومی سازی عقلانی در تفکر اسلامی، فرآیندی پویا از هضم، دخل و تصرف و بازآفرینی معنایی است که امکان دیالوگ سازنده میان دین، فلسفه و تجدد را فراهم می سازد.

کلیدواژه ها:

فارابی ، نایینی ، بومی سازی ، دین ، فلسفه ، فقه ، مدرنیته