سیر تطور تاریخی تفسیر «ساق الله» در آرای مفسران متقدم و معاصر

تفسیر آیاتی از قرآن کریم که به ظاهر واجد ویژگی های جسمانی برای خداوند است، همواره یکی از چالش برانگیزترین مباحث تفسیری بوده است. از جمله این آیات، آیه «یوم یکشف عن ساق ویدعون الی السجود فلا یستطیعون» (قلم:۴۲) است که واژه «ساق» در آن، محل تامل و تفسیرهای گوناگون قرار گرفته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، به بررسی تطور معنایی این تعبیر در تفاسیر فریقین دوره های متقدم و معاصر می پردازد و در پی پاسخ به این پرسش هاست: معانی مطرح شده برای «ساق» در هر دوره تفسیری کدامند؟ چه عواملی در پیدایش برداشت های نوین در روزگار معاصر نقش داشته است؟ آیا این تحولات را می توان با روش آماری Mann–Kendall تبیین کرد؟ یافته ها نشان می دهد که در دوره متقدم، رویکردهای تثبیتی و معادمحور در تفسیر «ساق» غلبه داشته است؛ درحالی که در دوره معاصر و با گسترش نیازهای فکری و اجتماعی، گرایش های تاویلی متنوع تری پدید آمده که معانی نوینی مانند «اصل و حقیقت»، «نور الهی» و «ساق انسان» را شامل می شود؛ به ویژه در تفاسیر شیعی، زمینه های کلامی و فلسفی و اجتماعی در شکل گیری این معانی نقش موثر داشته است. همچنین مفسران معاصر کوشیده اند با بهره گیری از روش های عقلی و علمی و موضوعی، مفاهیم وحیانی را با مسائل نوین بشر پیوند دهند. در بخش پایانی، برای سنجش روند تاریخی تغییرات معنایی، از آزمون Mann–Kendall بهره گرفته ایم. نتایج این آزمون نشان داد که در هیچ یک از دوره ها، روند آماری معناداری وجود ندارد که ممکن است تحت تاثیر نوسانات گفتمانی، بازگشت به دیدگاه های سنتی و گستره منابع شکل گرفته باشد.

کلیدواژه ها:

سیر تطور تاریخی ، ساق الله ، مفسران متقدم ، مفسران معاصر ، آزمون Mann-Kendall