خسرو و شیرین؛ روایتی داستانی براساس بن مایه اسطوره ای همسری پریان با یلان

منظومه خسرو و شیرین نظامی گنجوی با وجود ساختار تاریخی و تغزلی اش لایه های پنهان اسطوره ای را نیز در خود نهفته دارد. این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی به بررسی ژرف ساخت اسطوره ای داستان خسرو و شیرین می پردازد و با استناد به هجده قرینه درون متنی فرضیه ای را مبنی بر برگرفته شدن این روایت از بن مایه کهن همسری پری با یلان مطرح می سازد. در این چارچوب، شیرین به عنوان نمودی از پری در اسطوره ها تحلیل می شود و ویژگی هایی چون زیبایی فراطبیعی، افسون گری، پیوند با آب، پیکرگردانی، میل به باروری از پهلوانان و در اختیار داشتن گنجینه و خدمت کاران فراوان به او نسبت داده می شود. به همین نحو نشانه‎ هایی چون پیوند شیرین با شیر، اسب و قصرهای دورافتاده موید وجوه پری وار اوست. این تفسیر اسطوره ای، انسجامی درونی به عناصر داستان بخشیده و فهم عمیق تری از متن ارائه می دهد. مقاله پیش روی می کوشد تا این انگاره را مطرح کند که راز ماندگاری داستان خسرو و شیرین نه فقط در قدرت روایت نظامی بلکه در ارتباط ناخودآگاه آن با ساختارهای اسطوره ای نهفته در فرهنگ ایرانی است. این پژوهش همچنین به پرسش هایی درباره چگونگی تداوم بن مایه های اسطوره ای در ادبیات قدیم فارسی پاسخ می دهد.

کلیدواژه ها:

خسرو و شیرین ، نظامی گنجوی ، بن مایه اسطوره ای ، پری ، پهلوان