چنگال؛ یک شیرینی آیینی در مناسک نهم ربیع

کهن ترین بازتاب شناخته شده از مناسک نهم ربیع الاول در شعر فارسی ابیاتی از قصیده ای سروده نصرت بن محمد علوی رازی، شاعر شیعه دوازده امامی سده هشتم هجری است. این ابیات افزون بر ارجاع به سنت های حدیثی و روایی شیعه درباره نهم ربیع، برخی باورها و رسوم مردمی مرتبط با این روز را نیز بازتاب می دهد. از جمله عناصر قابل توجه در این قصیده، اشاره به «صورتک» به عنوان نشانه ای از آیین های نمایشی و «چنگال» به عنوان خوراکی آیینی نهم ربیع است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و بر پایه شواهد لغوی، ادبی و گزارش های فرهنگ عامه به بررسی ماهیت و کارکرد آیینی چنگال می پردازد و می کوشد ترکیب، شیوه تهیه و جایگاه آن را در مناسک نهم ربیع بازسازی کند. یافته ها نشان می دهد که چنگال دست کم از اوایل قرن هشتم هجری به عنوان خوراکی آیینی مرتبط با این مناسک شناخته می شده و این سنت تا اواخر دوره صفوی استمرار داشته است. این یافته ها بخشی از پیشینه فرهنگی و آیینی نهم ربیع الاول را روشن تر می سازد و به شناخت جایگاه چنگال در این مناسک کمک می کند. از این منظر، قصیده نصرت علوی رازی از معدود شواهد موجود برای مطالعه مناسک نهم ربیع و بازسازی برخی جنبه های فرهنگی آن در دوره پیشاصفوی و صفوی به شمار می آید.

کلیدواژه ها:

نهم ربیع الاول ، نصرت علوی رازی ، فرهنگ عامه ، رسوم آیینی ، چنگال