مطالعه تحلیلی - انتقادی دیدگاه مفسران فریقین درباره کید و استدراج خدا، با رویکرد واژگانی و کلامی

صفات خبری الهی در قرآن، به دلیل کاربرد واژگان انسانی، همواره محل چالش در تفسیر و تحلیل صفات الهی بوده اند؛ چالشی ناشی از بیم نسبت دادن افعال قبیح به خداوند یا افتادن در دام انسان وارگی. این پژوهش به طور خاص به تحلیل افعال «کید» و «استدراج» و بررسی امکان انتساب آن ها به خداوند پرداخته و با رویکردی تحلیلی - انتقادی، دیدگاه های تفسیری ۱۵ مفسر برجسته از مذاهب مختلف اسلامی را ارزیابی کرده است. در این مسیر، ابتدا تحلیل لغوی و قرآنی دو مفهوم مذکور ارائه شده، سپس آرای تفسیری در قالب شش دیدگاه دسته بندی گردیده و بر پایه شاخص های معناشناختی، کلامی، و تفسیری بررسی شده اند. نتایج پژوهش نشان می دهد که نسبت کید و استدراج به خداوند، بر دو مبنای مکمل قابل دفاع است: نخست آن که این افعال به لحاظ لغوی، فاقد قبح ذاتی اند؛ و دوم آن که حتی در فرض وجود معنای منفی، این افعال در سیاق قرآنی، افعالی واقعی، واکنشی و عادلانه اند که در چارچوب سنت های جزا و هدایت الهی تحقق می یابند. ازاین رو، دیدگاه هایی که این افعال را تدابیر حقیقی، حکیمانه و سازگار با نظام ربوبی می دانند، با ظاهر آیات، اصول توحیدی و مبانی عقلی هماهنگ ترند، درحالی که دیدگاه هایی مبتنی بر تاویل لفظی، مشاکله، مجاز یا مبانی جبرگرایانه، فاقد انسجام مفهومی و کلامی لازم اند.

کلیدواژه ها:

تفسیر قرآن ، کید خدا ، استدراج ، صفات خبری ، مفسران فریقین ، انسان وارگی