تحلیل معنایی سوره مبارکه «فجر» با رویکرد رمزگان پنج گانه رولان بارت

یکی از راه های نوین فهم متن قرآن، استفاده از ابزار نشانه شناسی برای کشف رمزگان هایی است که سازوکارهای تولید معنا را در متن فعال می کنند. سوره مبارکه فجر یکی از غنی ترین سوره‎های قرآن در زمینه نشانه شناسی است. این پژوهش با تکیه بر نظریه رمزگان های پنج گانه رولان بارت، به روش تحلیلی، به بررسی رمزگان هرمنوتیکی، کنشی، نمادین، فرهنگی و معنایی در این سوره پرداخته است. هدف از این مطالعه، کشف ساختارهای پنهان معنایی در سطوح مختلف دلالت لایه های معنایی و تحلیل مناسبات نشانه ای موجود در لایه های زبانی، تاریخی و بینامتنیتی آیات است. بر اساس یافته های این پژوهش، رمزگان هرمنوتیک نشان می دهد که با طرح معماهایی که در اثر قسم های مکرر در آغاز سوره آمده، وقوع رستاخیز را امری انکارناپذیر می داند. رمزگان کنشی بیانگر آن است که سرانجام سرکشانی همانند فرعون، عاد و ثمود با قهر الهی مواجه خواهد شد. ضمن این که کنش هایی که در قالب موهبت های الهی است و پاداشی برای نیکوکاران است نیز بیان گردیده است.رمزگان معنایی میدان وسیع معنایی برای برخی واژگان ایجاد کرده است که مخاطب را در معرض مجموعه ای از برداشت های معنایی قرار می دهند. واژه هایی همانند «الفجر» که واژه ای به ظاهر زمانی است، به یکی از پرتراکم ترین واژگان معنایی سوره تبدیل می شود. رمزگان فرهنگی با یادآوری سرگذشت اقوام و طغیانگران، تشویقی است به دوری از تکبر و افعال ناپسندی که سرانجام بدی در پی خواهد داشت، و در نهایت، رمزگان نمادین در پی آن است که با ایجاد تقابل های معنایی، تصویری روشن از لایه های معنایی ترسیم نماید.

کلیدواژه ها:

قرآن ، نشانه شناسی ، رمزگان پنج گانه رولان بارت ، سوره فجر