اثر تکانه های ساختاری و رفتاری بر قدرت بازاری صنایع غذایی در ایران

این پژوهش با هدف بررسی اثر تکانه های ساختاری و رفتاری بر قدرت بازار در ۱۷ زیربخش (کد چهار رقمی ISIC) صنعت غذایی ایران طی سال های ۱۳۸۱ تا ۱۴۰۱ انجام شده است. مطالعه حاضر با به کارگیری مدل خودرگرسیون برداری ساختاری تابلویی (PSVAR) در چارچوب ساختار-رفتار-عملکرد (SCP) برای اولین بار در این زمینه، امکان تحلیل پویای تعاملات بین شوک های ساختاری و رفتاری را فراهم می سازد. متغیرهای ساختاری و رفتاری مورد بررسی شامل نرخ ارز، هزینه انرژی، شاخص تمرکز، ارزش افزوده، هزینه تبلیغات و هزینه نهاده های واسطه ای بودند. نتایج تجزیه واریانس نشان می دهد که بیش از ۸۰ درصد تغییرات قدرت بازار (شاخص لرنر) توسط عوامل ساختاری و هزینه ای (شامل هزینه نهاده های واسطه ای، ارزش افزوده، انرژی و نرخ ارز) توضیح داده می شود. هزینه نهاده های واسطه ای مهم ترین عامل اثرگذار منفی بر قدرت بازار شناسایی شده است. تمرکز بازار اثر مثبت و ارزش افزوده نیز از طریق نوآوری، اثر تقویت کننده داشته است. در مقابل، عوامل رفتاری مانند تبلیغات، با سهمی کمتر از ۱٪، نقش کاملا حاشیه ای داشته و به دلیل محدودیت های نهادی و حساسیت قیمتی مصرف کننده، نتوانسته اند تاثیر معناداری بر قدرت قیمت گذاری بنگاه ها بگذارند. این یافته ها موید آن است که قدرت بازار در صنایع غذایی ایران عمدتا تابعی از ساختار هزینه ها، تمرکز صنعتی و سیاست های کلان اقتصادی است، نه استراتژی های رفتاری بنگاه ها. بر این اساس، با توجه به نقش کلیدی عوامل ساختاری و هزینه ای در قدرت بازار صنایع غذایی ایران، پیشنهادات سیاستی شامل مدیریت هزینه های تولید، تقویت نوآوری و ارزش افزوده، مدیریت ریسک ارزی، تنظیم ساختار بازار، بازنگری در استراتژی های تبلیغاتی و تقویت سیاست های تنظیم بازار ارائه شده است.

کلیدواژه ها:

پانل SVAR ، شاخص لرنر ، صنایع غذایی ، قدرت بازاری ، طبقه بندی:JEL D۲۴ ، L۱۱ ، L۶۰ ، C۳۳ ، O۱۴