بررسی همبستگی مواد معدنی موجود در خاک، علوفه و سرم خون میش های دالاق مراتع استان گلستان

هدف: استان گلستان با دارا بودن مراتع ارزشمند، با چالش های ناشی از تغییرات اقلیمی و فعالیت های انسانی مواجه است که منجر به کاهش بهره وری و اختلال در عملکرد این اکوسیستم ها شده است. از آنجا که خاک بستر اصلی تامین عناصر معدنی برای زنجیره غذایی خاک- گیاه- دام محسوب می شود، بررسی وضعیت عناصر پرمصرف و کم مصرف در این سیستم از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مطالعات میدانی اخیر نشان از بروز ناهنجاری های متابولیکی در گوسفندان این منطقه دارد که احتمالا ناشی از کمبودهای معدنی در سطوح مختلف این زنجیره غذایی است. این پژوهش با هدف بررسی همبستگی مواد معدنی موجود در خاک و علوفه های مراتع استان گلستان بر سطوح عناصر سرم میش های شیری دالاق انجام شد. بررسی روابط همبستگی بین سطوح این عناصر در ماتریس های مختلف و تحلیل تاثیر متغیرهای محیطی بر فراهمی زیستی آن ها، از اهداف فرعی این مطالعه محسوب می شود. روش پژوهش: مطالعه حاضر در خردادماه ۱۴۰۳ در استان گلستان صورت گرفت. تعداد ۵۰ نمونه خاک از پنج منطقه مختلف استان (مراوه تپه، اینچه برون، قلعه میران، چهارباغ و گمیشان) گرفته شد. تعداد ۵۰ نمونه علوفه بالغ مرتعی، هر یک شامل ترکیبی یکنواخت از گونه های علوفه ای موجود در منطقه و با وزن خشک ۵۰ گرم، برداشت و پس از بسته بندی جهت اندازه گیری عناصر موردنظر به آزمایشگاه منتقل شدند. با هدف بررسی غلظت سرمی عناصر خون گوسفندان، از ۵۰ راس گوسفندان دالاق مناطق مورد آزمایش (هر منطقه ۱۰ نمونه) خون گیری شد و نمونه های خون به آزمایشگاه منتقل شدند. اطلاعات حاصل از آزمایش در قالب طرح کاملا تصادفی با پنج تیمار و ۱۰ تکرار با استفاده از نرم افزار آماری SAS ۹ با (۰۵/۰tukey; P<) تجزیه آماری و آنالیز همبستگی پیرسون با استفاده نرم افزار R (۱، ۵، ۴) انجام شد. یافته ها: براساس نتایج تجزیه خاک، عناصر پرمصرف شامل کلسیم (۰۰۰۱/۰=P)، منیزیم (۰۰۰۱/۰=P)، پتاسیم (۰۳۱۱/۰=P) و گوگرد (۰۰۱۷/۰=P) اختلاف معنی داری بین مراتع داشتند و این موضوع نشان دهنده حساسیت بیش تر این عناصر به ویژگی های اکولوژیک و خاک مناطق مختلف است. بررسی علوفه ها نشان داد که تنها غلظت فسفر (۰۰۳۳/۰=P) اختلاف معنی داری بین مراتع داشتند، درحالی که غلظت سایر عناصر پرمصرف و کم مصرف در محدوده مشابهی بودند و تفاوت معنی داری بین مناطق نداشت. غلظت عناصر در خون دام ها نیز الگوی مشابهی را نشان داد، به طوری که تنها کلسیم (۰۲۱۷/۰=P) و فسفر (۰۰۱۱/۰=P) اختلاف معنی داری بین مراتع نشان دادند. نتایج تحلیل همبستگی نشان داد که الگوی ارتباط بین عناصر معدنی در زنجیره خاک- علوفه- سرم دام ها یکنواخت نبوده و به نوع عنصر وابسته است. ریزمغذی های فلزی شامل آهن، روی، مس و منگنز در مقایسه با عناصر پرمصرف، ضرایب همبستگی قوی تر و منسجم تری بین خاک، گیاه و سرم خون دام ها نشان دادند، درحالی که همبستگی عناصر پرمصرف در این زنجیره به طورعمده ضعیف تر و متغیرتر بود. نتیجه گیری: با درنظرگرفتن مجموع عناصر معدنی بررسی شده در این پژوهش، تفاوت هایی در وضعیت تغذیه ای دام های چراکننده بین مراتع موردمطالعه مشاهده شد. براساس الگوی کلی عناصر در خاک، علوفه و سرم خون، مراتع قلعه میران و گمیشان در مقایسه با سایر مناطق، از ثبات و هماهنگی بیش تری از نظر غلظت عناصر معدنی در طول زنجیره خاک، علوفه و سرم نشان دادند. در مقابل، مرتع چهارباغ با وجود فراهمی برخی عناصر در خاک و علوفه، نشانه هایی از عدم تعادل عناصر پرمصرف، به ویژه در نسبت کلسیم به فسفر، را در سطح سرمی دام ها نشان داد، که احتمالا ناشی از جذب یا تنظیم هومئوستاتیک این عناصر در دام است. مراتع قلعه میران و گمیشان در مجموع شرایط مناسب تری نشان دادند، درحالی که در مراتع مراوه تپه و اینچه برون نوسانات بیش تری در غلظت برخی عناصر الگوی کم ثبات تر مشاهده شد و مرتع چهارباغ الگوی متفاوت تری از نظر تعادل عناصر معدنی در سطح سرمی دام ها داشت. به طورکلی، یافته ها موید آن است که سلامت و کارایی زنجیره انتقال مواد معدنی در مراتع بیش از آن که تنها به غنای خاک وابسته باشد، به پایداری و تعادل بیولوژیک این زنجیره بستگی دارد.

کلیدواژه ها:

خاک ، علوفه مرتعی ، عناصر معدنی ، میش دالاق