دگرگونی مناسبات زمینداری و رابطه مالک و زارع در بستر املاک شاهنشاهی در کرمانشاهان (۱۳۰۰- ۱۳۲۰)

تحول در نظام های مالکیت زمین و مناسبات تولید کشاورزی از مهم ترین شاخص های تغییرات ساختاری در جوامع پیشاسرمایه داری به شمار می رود. در ایران، تا پیش از اصلاحات ارضی دهه ۱۳۴۰، روابط ارباب-رعیتی به عنوان الگوی غالب سازمان دهی تولید کشاورزی، بر بنیانی از عرف های محلی، مناسبات شخصی و توزیع نامتقارن قدرت استوار بود. بااین حال، استقرار دولت متمرکز پهلوی اول، به ویژه در قالب شکل گیری و گسترش املاک شاهنشاهی، این نظم سنتی را در برخی مناطق با چالش های بنیادین مواجه ساخت و زمینه های بازآرایی نهادی در ساختار مالکیت و مدیریت زمین را فراهم آورد. در این میان، ایالت کرمانشاهان به دلیل تنوع الگوهای مالکیت، حضور هم زمان خرده مالکی، بزرگ مالکی و اراضی خالصه، و نیز موقعیت خاص جغرافیایی و اجتماعی خود، به بستری مناسب برای بررسی این تحولات تبدیل شد. مقاله حاضر با تکیه بر روش تحلیل کیفی اسناد آرشیوی و منابع کتابخانه ای، در پی آن است که نشان دهد شکل گیری املاک شاهنشاهی، به عنوان بخشی از پروژه تمرکزگرایی دولت پهلوی، چگونه به بازتعریف مناسبات زمینداری در کرمانشاهان انجامید. پرسش اصلی پژوهش آن است که این تحول چه تاثیری بر ساختار روابط مالک-زارع و الگوهای بهره برداری از زمین برجای گذاشت و چه پیامدهایی برای توازن قدرت در جامعه روستایی به دنبال داشت. یافته های پژوهش نشان می دهد که گسترش املاک خصوصی رضاشاه در این ایالت نه تنها به تمرکز بی سابقه مالکیت زمین انجامید، بلکه الگوهای سنتی بهره برداری و روابط میان مالک و زارع را نیز دستخوش دگرگونی ساخت. این فرایند، با استقرار سازوکارهای بوروکراتیک و جایگزینی تدریجی روابط شخصی با قواعد اداری، پیامدهای پیچیده ای در سطوح اقتصادی، اجتماعی و نهادی به همراه داشت.

کلیدواژه ها:

املاک شاهنشاهی ، تمرکزگرایی دولتی ، رضاشاه ، روابط ارباب-رعیتی ، نظام زمینداری