نقش واسطه ای امپراتوری عثمانی در انتقال مدرنیته هنری غرب به ایران قاجاری: بررسی تطبیقی تحولات هنری دو کشور در قرن های هجدهم و نوزدهم

تحول مدرنیته بصری در ایران قاجاری در بیشتر منابع تاریخی و هنری به گونه ای تبیین شده است که گویی این تحول نتیجه مواجهه مستقیم ایران با هنر و مفاهیم زیبایی شناختی اروپا بوده است اما بررسی تطبیقی مسیر انتقال این مفاهیم نشان می دهد نقش امپراتوری عثمانی، به عنوان واسطه ای فعال و بومی ساز اولیه، در این فرایند نادیده گرفته شده است. مسئله اصلی این پژوهش آن است که مسیر واقعی پیدایش مدرنیته بصری در ایران چگونه شکل گرفته و چه عواملی موجب شده که نسخه ای متمایز و چندلایه از این مدرنیته در دوره قاجار پدید آید. براین اساس، فرضیه پژوهش بر این ایده استوار است که مدرنیته بصری در ایران نه محصول انتقال مستقیم از اروپا، بلکه نتیجه گردش مفاهیم از اروپا به عثمانی و سپس به ایران بوده است؛ مسیری که در آن عثمانی نقش پالایش گر، تعدیل کننده و سازگارکننده مفاهیم مدرن با جهان فرهنگی اسلام را ایفا کرده است. هدف پژوهش، بازسازی این مسیر چندمرحله ای و تبیین چگونگی بازآفرینی مفاهیم بصری مدرن در بستر سنت شیعی، ساختار درباری و زیبایی شناسی ایرانی است. این مطالعه با روش توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر تحلیل اسنادی، مطالعه تطبیقی آثار بصری و بررسی شبکه های انتقال فرهنگی انجام شده است. یافته ها نشان می دهد ورود مفاهیم هنری اروپایی ابتدا در مدارس و نهادهای هنری عثمانی آزموده شد و پس از تبدیل شدن به نسخه ای سازگارشده، به ایران منتقل شد. ایران نیز این نسخه را در مرحله ای تازه از بومی سازی با عناصر سنتی، مذهبی و هویتی خویش ترکیب کرد و بدین ترتیب سبک های ترکیبی قاجاری را شکل داد. نتیجه کلی پژوهش آن است که مدرنیته بصری قاجاری نه تقلید صرف از غرب بود و نه گسست از سنت، بلکه محصول فرایند چندلایه گردش مفاهیم بصری و بومی سازی خلاقانه در یک فضای میان فرهنگی میان اروپا، عثمانی و ایران است.

کلیدواژه ها:

مدرنیته بصری ، گردش مفاهیم ، امپراتوری عثمانی ، بومی سازی هنری ، هنر قاجاری