ارزیابی و تحلیل چند مقیاسه خشکسالی تبریز توسط شاخص SPI و تحلیل روند تغییرات آن طی دوره آماری ۷۴ ساله

خشکسالی یکی از مهمترین چالش های اقلیمی و محیط زیستی در مناطق خشک و نیمه خشک است و شناخت روندهای زمانی آن برای برنامه ریزی و مدیریت پایدار منابع آب و حفاظت از محیط زیست اهمیت اساسی دارد. این پژوهش به ارزیابی مشخصه های خشکسالی و تحلیل روند آن در ایستگاه سینوپتیک تبریز طی یک دوره آماری ۷۴ ساله (۱۹۵۱ تا ۲۰۲۴) می پردازد. مقادیر بارش ماهانه جهت محاسبه شاخص بارش استاندارد شده (SPI) در ۸ مقیاس زمانی (۱) تا ۴۸ ماهه استفاده شد. تحلیل روند با دو رویکرد من کندال ساده (MK) و من کندال اصلاح شده با حذف روند پیش سفیدسازی (TFPW-MMK) به همراه تخمینگر شیب سن (Sen's Slope) انجام گرفت. همچنین فرکانس دهه ای رخدادهای خشکسالی (۱-SPI) برای شناسایی نقاط چرخش زمانی محاسبه گردید. نتایج نشان دهنده یک روند نزولی معنی دار در تمامی مقیاس های زمانی است؛ آماره Zeta از ۲/۲۸ در مقیاس یک ماهه به ۱۴/۸۸ در مقیاس ۴۸ ماهه کاهش یافته و مقدار ZTFPW در مقیاس بلندمدت به عدد بحرانی ۳۶/۶۷ رسیده است. نرخ افت شاخص (Sen's Slope) در مقیاس بلندمدت (۰۰۱-۰/۰۰۰۱) تقریبا ۱۰ برابر سریع تر از مقیاس کوتاه مدت (۰/۰۰۰۲-) برآورد گردید. تحلیل دهه ای نشان داد که فرکانس ماهانه خشکسالی بلندمدت (۴۸-SPI) از صفر ماه در دهه ۱۹۷۰ به ۵۸ ماه در دهه ۲۰۱۰-۲۰۰۱ جهش یافته است. بررسی مشخصه های خشکسالی نیز نشان داد تداوم خشکسالی ها از حداکثر ۳ ماه در ۱-SPI به ۵۸ ماه در ۴۸-SPI و شدت تجمعی از ۶/۹۶ به ۸۳/۳۴ افزایش یافته است. این نتایج نشان می دهد که حوضه تبریز با یک روند بلندمدت خشک شدگی، افزایش ماندگاری خشکسالی و غیر ایستایی اقلیمی مواجه است، بنابراین بازنگری در سیاست های بهره برداری و مدیریت منابع آب، لحاظ کردن سناریوهای تغییر اقلیم و توسعه رویکردهای انطباقی در مهندسی محیط زیست ضروری است.

کلیدواژه ها:

خشکسالی هیدرولوژیکی ، شاخص SPI ، تحلیل روند ، آزمون من کندال- اصلاح شده ، مهندسی محیط زیست ، مدیریت منابع آب ، تبریز