طراحی الگوی راهبردی مدیریت همکاری و رقابت بین نهادی در بحران دریاچه ارومیه از کشمکش دستگاهی تا هماهنگی موثر

بحران دریاچه ارومیه به عنوان یکی از مهمترین چالش های زیست محیطی ایران طی دو دهه اخیر، نه تنها پیامدهای اکولوژیکی جبران ناپذیری به همراه داشته بلکه به یک مسئله راهبردی در سطح ملی و منطقه ای تبدیل شده است. علی رغم تصویب و اجرای برنامه های متعدد احیا از سال ۱۳۹۲ شواهد نشان می دهد که وضعیت دریاچه همچنان بحرانی است و اقدامات انجام شده نتوانسته است به نتایج پایدار منجر شود. پژوهش های پیشین عمدتا بر جنبه های هیدرولوژیکی، اقلیمی و فنی متمرکز بوده اند و کمتر به ابعاد نهادی و مدیریت راهبردی پرداخته اند. این پژوهش با رویکرد مدیریت راهبردی به دنبال پاسخ به این پرسش است که چرا نهادهای مسئول در بحران دریاچه ارومیه با وجود اهداف مشترک در عمل در الگوی رقابت بر سر منابع و اختیارات گرفتار شده اند و چگونه می توان این معماری نهادی را به سمت همکاری راهبردی و موثر تغییر داد؟ روش تحقیق کیفی و مبتنی بر تحلیل اسنادی است. داده ها از طریق بررسی برنامه های جامع احیا در سه نسخه، گزارش های سالانه کارگروه ملی نجات دریاچه ارومیه (۱۳۹۲ تا ۱۴۰۲)، مصاحبه های منتشر شده مسئولان کلیدی در رسانه های معتبر، گزارش های دیوان محاسبات و کمیسیون اصل ۹۰ و اسناد بالادستی جمع آوری شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد که رقابت بین سه نهاد اصلی وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست بر سر منابع آب، اختیارات قانونی و بودجه مهم ترین مانع ساختاری همکاری موثر است؛ در مقابل همکاری ها عمدتا، مقطعی، نمایشی و فاقد الزامات اجرایی بوده اند. بر اساس یافته ها، الگوی پیشنهادی این مقاله در سه لایه طراحی شده است: بازطراحی معماری نهادی از طریق ایجاد شورای عالی حکمرانی آب با قدرت الزام آور، طراحی مکانیزم های حل تعارض شامل سیستم پاداش و جریمه و کمیته داوری بین نهادی و تعریف شاخص های مشترک عملکرد برای همه دستگاه ها. این الگو می تواند مبنای سیاست گذاری راهبردی برای احیای دریاچه ارومیه و سایر حوضه های آبی بحرانی ایران قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

مدیریت راهبردی ، همکاری بین نهادی ، رقابت ، منابع ، دریاچه ارومیه ، حکمرانی آب ، بحران محیط زیستی