مدرنیته مسئله مند: واکاوی شکاف اندیشه و نهاد در عصر مشروطه

نهضت مشروطه (۱۲۸۵-۱۲۹۰ ش) به عنوان مهم ترین جلوه مدرنیته سیاسی در ایران، مفاهیمی چون حاکمیت مردم و قانون گرایی را مطرح کرد، اما در ایجاد ساختارهای سیاسی پایدار ناکام ماند. این پژوهش به این پرسش محوری پاسخ می دهد که چرا پروژه نهادسازی مدرنیته سیاسی در عصر مشروطه، به جای استقرار نظمی کارآمد به شکل گیری ساختاری متناقض و بحران زا منجر شد؟ این مقاله با اتخاذ چارچوب مفهومی «وجه عام/وجه خاص» مدرنیته، از یک تحلیل تطبیقی دوسطحی کیفی- تفسیری بهره می برد. این پژوهش، «فهم» آرمانی سه مولفه (عقلانیت خودبنیاد، حقوق فردی، حاکمیت مردم) را در اندیشه روشنفکران شاخص با «نهادسازی» انضمامی این مفاهیم در متن قانون اساسی و متمم آن مقایسه می کند. یافته اصلی پژوهش آن است که مدرنیته سیاسی در ایران در قالب یک «سنتز متناقض» تجلی یافت. ریشه این امر، یک «تنش معرفت شناختی» حل نشده میان مبانی «عقلانیت خودبنیاد» مدرن و «مرجعیت سنتی- دینی» بود که مستقیما در بطن قانون اساسی نهادینه شد. نتیجه پژوهش این است که نظم ناهمگون و حامل تناقض، نه «شکست» مدرنیته بلکه خود «وجه خاص» و شکل انضمامی تحقق مدرنیته در بستر ایران بود که منشا ناپایداری های ساختاری آتی در سپهر سیاسی ایران شد.

کلیدواژه ها:

مدرنیته سیاسی ، نهضت مشروطه ، حاکمیت مردمی ، عقلانیت سیاسی ، حقوق فردی