مطالعه تطبیقی دیدگاه شیخ مفید و حکمت متعالیه درباره عالم ذر

عالم ذر از مسائل دشوار و در عین حال جذاب معارف دینی است که در قرآن به اشاره و اجمال و در روایات با تفصیل بیشتر مطرح شده است. جریان عالم ذر از جهات مختلف مورد بحث و بررسی اندیشمندان علوم اسلامی قرار گرفته است. برخی به نمادین بودن جریان ذر حکم نموده و عده ای نیز آن را به عنوان امر واقعی پذیرفته اند. در دسته دوم کسانی عالم ذر را به معنای ظاهری تفسیر کرده اند، گروهی نیز با توجه به برخی ملاحظات، به تاویل و توجیه آن اقدام نموده اند. شیخ مفید با ملاحظه برخی جهات جریان ذر را تاویل نموده است. ملاصدرا نیز تاویلی حکمی از عالم ذر ارائه کرده است. سوال تحقیق این است که نقاط اشتراک و اختلاف مواجهه و تاویل این دو اندیشمند شیعی نسبت به عالم ذر چیست؟ و آن دو در رفع و دفع اشکالات جریان ذر چگونه عمل کرده اند؟ در این مقاله به روش تحلیل محتوا و شیوه مقایسه ای، مواجهه ملاصدرا و شیخ مفید مورد مطالعه تطبیقی قرار گرفته و نشان داده شده است که آن دو در برخی جهات مثل ارزیابی اعتبار سندی و پیشنهاد تحقق ذرات بدون تعلق روح اختلاف، و در جهات دیگری مانند نفی تفسیر ظاهری، ارائه تاویل عقلانی و مواجهه با اشکالات با یکدیگر اشتراک نظر دارند.

کلیدواژه ها:

شیخ مفید ، عالم ذر ، نقد عالم ذر ، حکمت متعالیه ، ملاصدرا