ماهیت به مثابه ظهور ذهنی؛ دیدگاه علامه طباطبایی و چالش های معرفت شناختی آن

در آثار فلسفی علامه طباطبایی، تفسیرهای مختلفی راجع به ماهیت و اعتباریت آن بیان شده است. لیکن به نظر می رسد در تحلیل نهایی، ماهیت در نگاه علامه طباطبایی نه امری عینی و مستقل در عالم خارج، بلکه ظهور ذهنی و حاصل انتزاع ذهن از واقعیت خارجی تلقی می شود. این تلقی از ماهیت، که بر پایه تفکیک دقیق میان وجود و ماهیت شکل گرفته، جایگاه ویژه ای در تبیین مسائل هستی شناختی و معرفت شناختی در حکمت متعالیه دارد. مقاله حاضر به روش توصیفی-تحلیلی به تبیین و تحلیل این دیدگاه و پیامدهای معرفت شناختی آن می پردازد. مساله اصلی مقاله آن است که اگر ماهیت صرفا ظهور ذهنی باشد، آنگاه نسبت میان ذهن و عین، و به ویژه امکان صدق، عینیت و ارتباط معرفتی با جهان خارج، چگونه حفظ می شود؟ با آن که دیدگاه علامه تلاش می کند از یک سو به واقع گرایی پایبند بماند و از سوی دیگر از اشکالات ایده آلیسم مصون باشد، اما در عمل با چالش های معرفت شناختی جدی مواجه می شود. ازجمله ی این چالش ها می توان به مساله «رابطه معرفت با واقعیت»، «مبنای صدق گزاره ها»، و «شکاکیت پنهان در نسبت ذهن با عین» اشاره کرد. مقاله در تلاش است نشان دهد که بدون تبیین دقیق از نحوه ارجاع مفاهیم ذهنی به واقعیت عینی، نظریه ظهور ذهنی ماهیت، هرچند درون سازگار به نظر می رسد، اما در عمل بنیان های معرفتی قابل دفاعی ندارد. این بررسی می تواند به فهم عمیق تر از نسبت میان ذهن، مفاهیم و واقعیت در فلسفه اسلامی کمک کند.

کلیدواژه ها:

اعتباریت ماهیت ، پیامدهای معرفت شناختی اعتباریت ماهیت ، ماهیت از دیدگاه علامه طباطبایی ، ماهیت و نسبی گرایی ، تطابق ذهن و عین