فرایند تکوین تفسیر خیالی ابن تیمیه از سلف و انگاره سازی وهابیت از ابن تیمیه

مسئله اصلی تحقیق حاضر بررسی فرایند تکوین تفسیر خیالی ابن تیمیه از سلف و انگاره سازی وهابیت از ابن تیمیه و به عبارتی دیگر چیستی تفسیر ابن تیمیه از سلف و چیستی ابن تیمیه واقعی و انگاره سازی وهابیت از ابن تیمیه می باشد. بر اساس فرضیه تحقیق به نظر می رسد میان سلف واقعی و انگاره ابن تیمیه از سلف و ابن تیمیه واقعی و انگاره سازی های وهابیت از ابن تیمیه گسستی جدی وجود دارد. از حیث روش شناسی پژوهش حاضر توصیفی-تحلیلی-انتقادی بوده و از حیث چارچوب نظری مبتنی بر نظریه فایده گرایی دینی می باشد. نتایج به دست آمده حاکی از آن است که تکرار بازنمایی سلف به مثابه امت آرمانی یکپارچه با هدف فائق آمدن بر مشکلات زمینه ای جهان اسلام در ذهن ابن تیمیه به خلق کلیشه سلف در فرایندی پنج مرحله ای (حضور صورت های خیالی در ذهن، اقتران، اسناد، برجسته سازی، جانشینی و نماد شدن) منجر شد و انگاره سلفیت تیمی در ذهن محمد بن عبدالوهاب نیز در فرایندی پنج مرحله ای نماد عقیده ارتدکس حنبلی گردید. ابن تیمیه با رویکرد فایده گرایی دینی عقیده محور در نظام معرفتی ذاتا مصلحت محور سنی که به سوی عرفی شدن و دنیوی شدن در حرکت بود، قصد داشت در نقش احیاگر وجه دینی اخلاق هنجاری سنی ظاهر شود، اما وی که وارث دو مشکل بزرگ فراگیر سیاسی (فروپاشی امت سیاسی واحد با بحران جانشینی) و فرهنگی (فروپاشی امت فرهنگی واحد با فربه شدن علوم اسلامی) جهان اسلام بود، با عملکردش به بزرگ تر شدن هر چه بیشتر مشکلات مقطعی سیاسی (فروپاشی نهاد خلافت سنی و تهدید مرزهای جغرافیایی) و فرهنگی (عصر تقلید محض و آشفتگی فرهنگی) حاصل از مشکلات فراگیر یاری رساند. بررسی ها نشان داد تفسیر خیالی ابن تیمیه از سلف بیش از آنکه مبنای کلامی و معرفتی داشته باشد ریشه در عواملی غیرمعرفتی از جمله گفتمان انتقادی ابن تیمیه نسبت به تمدن مسلمانان و عوامل آن (موالیان غیرعرب) داشت. وی با بر ساخت آرمان خیالی سلف، در پی تکیه گاهی محکم بود تا به مصاف عناصر شکل دهنده تمدن مسلمانان برود. هر چند تفسیر خیالی ابن تیمیه ملهم از سلف متخیل احمد بن حنبل بود، اما در آن نیز متوقف نماند و با پیش گرفتن نوعی گفتمان انتقادی نسبت به کلیت فرهنگ و تمدن اسلامی و دغدغه فقدان اصالت آن، برخلاف احمد که در پی چتری فراگیر و دینی حداقلی بود، به دنبال دینی حداکثری و پایگانی اصیل برای نظام دانایی سنی می گشت.

کلیدواژه ها:

ابن تیمیه متخیل ، ابن تیمیه تاریخی ، انگاره سازی ، تفسیر خیالی ، سلف متخیل ، فایده گرایی دینی ، وهابیت