طراحی مدل حکمرانی “حاشیه محور” در فقه تمدنی اسلامی؛ از نظریه حسن عدل تا بازتعریف عدالت مکانی در فقه المعموره

پدیده حاشیه نشینی به مثابه یکی از چالش های بنیادین عدالت اجتماعی در جوامع اسلامی، نیازمند بازخوانی نظریه های فقهی در سطح کلان حکمرانی است. فقه امامیه با تکیه بر مبانی عقلانی و روایی، از نظریه ای اصیل به نام «حسن عدل» بهره مند است که در طول تاریخ کلام و فقه شیعه به مثابه اصل مستقل عقلی، مبنای مشروعیت حکمرانی و سیاست گذاری قلمداد شده است. این مقاله با روش توصیفی–تحلیلی و با بهره گیری از رویکرد اجتهادی تمدنی، در پی آن است تا از رهگذر تحلیل نظریه «حسن عدل» و تلفیق آن با مفاهیم نوینی چون «عدالت مکانی» و «فقه المعموره»، مدلی پیشنهادی برای حکمرانی «حاشیه محور» ارائه دهد. در این مدل، تلاش شده است با بازخوانی ظرفیت های فقه تمدنی اهل بیت(ع) در ابعاد ساختاری، نهادی و اجرایی، الگویی فقهی کاربردی برای سیاست گذاری و مدیریت مناطق حاشیه نشین طراحی گردد. یافته های تحقیق نشان می دهد که مفهوم عدالت در فقه امامیه، صرفا یک مقوله اخلاقی یا فردی نیست، بلکه ظرفیت تحول آفرینی در ساخت اجتماعی و توزیع عادلانه خدمات در سطح سرزمینی را نیز داراست. از سوی دیگر، با تکیه بر نهادهایی چون مسجد، وقف، زکات و شوراها، می توان بستر تحقق این عدالت فضایی را فراهم ساخت. این پژوهش تلاشی در جهت تولید دانش بومی اسلامی برای حل مسئله ای معاصر با پشتوانه غنی فقهی و معرفتی است.

کلیدواژه ها:

عدالت مکانی ، حاشیه نشینی ، فقه تمدنی ، حسن عدل ، فقه المعموره ، حکمرانی اسلامی ، سیاست گذاری دینی